«Il cot sin clutger» e las «giaglinas che cratschlan bler»

Tgi avess ditg? Proverbis d’ina pitschna minoritad muntagnarda interpreteschan fin e manidel ils mecanissems da la politica federala. Els admonescha dad agir cun prudientscha.

Stefan Engler – en sia funcziun sco segund aut Svizzer – prelegia mintgamai in proverbi rumantsch la fin d’ina emna da sessiuns. Il Cussegl dals chantuns taidla lura era gist las explicaziuns dal politicher surmiran. Lezzas cuntegnan adina in statement politic. 

In proverbi per l’entir planet

Stefan Engler ha prelegì fin ussa 14 proverbis en differents idioms e dialects rumantschs (guarda box). Ses proverbi preferì è in surmiran: «Igl ampresto fò chito.»

Mintga carstgaun possedia rauba u valitas ch’el haja survegnì da la generaziun veglia, explitgescha el: «Ins ha l’obligaziun dad avair quità da questa rauba u da questas valitas, per las dar vinavant a la proxima generaziun.» In bun exempel saja il planet. Lez ans saja vegnì confidà be a moda fiduziaria per al tegnair en salv per ils vegnentsuenter.

Il medem valia era per ses uffizi politic, manegia Stefan Engler. Ins haja l’obligaziun d’exequir in tal uffizi cun quità e stoppia era proteger las instituziuns democraticas per las salvar per las generaziuns futuras.

In proverbi per la politica d’energia

Plirs proverbis èn gist er ids a prà cun ina debatta actuala. Per exempel: «Tgi tgi vot magler igl nuschel, sto romper la nousch.» Il proverbi surmiran ha il president dal Cussegl dals chantuns prelegì suenter ina discussiun davart energias regenerablas: «Sch’ins vul reducir las energias tschuffas ed augmentar la fotovoltaica cun implants alpins, lura ston ins prender encunter che gliez influenzescha la cuntrada. Il scopo è pli impurtant e giustifitgescha quai.»

In proverbi encunter la IA

«Sez fillau e sez tessiu dat il meglier vestgiu.» Il proverbi sursilvan ha sa laschà cumbinar bain cun ponderaziuns davart l’intelligenza artifiziala. Cun adina be scriver giu dals chatbots empè da ponderar sez, giaja a perder la creativitad e la fantasia, di Stefan Engler.

Ed in auter proverbi sursilvan regorda als cunfins da la pussanza politica: «Ins sto schar ir la crappa engiu ed il fem ensi.» Leschas fisicalas na sa laschian numnadamain betg midar cun leschas deliberadas en il parlament.

In proverbi da cots ed in da giaglinas

El haja survegnì bleras reacziuns positivas da ses collegas en la chombra pitschna, di Stefan Engler a la FMR. «Dad ina vart han els gugent, sch’i vegn raschunà rumantsch, da l’autra vart han ils proverbis inspirà da far patratgs.» Be ina giada hai dà ina reclamaziun – pervi dal proverbi en dialect da Lantsch: «Giglioinas tgi craschlan bler, ovan poc.»

Quai na valia lura betg mo per giaglinas, mabain era per cots, ha manegià ina cussegliera dals chantuns. Cots – ubain politichers masculins – fetschian era grondas caneras, malgrà ch’els na mettian betg ovs.

Viceversa na vala il proxim proverbi betg mo per cots: «Sa strubar sco il cot sin clutger» – gliez po valair era per giaglinas, respectivamain per politicras femininas, che midan era svelt opiniun tut tenor co ch’il vent tira.

E tgenin proverbi citescha Stefan Engler ils 30 da november 2026, il davos di da ses uffizi sco president dal Cussegl dals chantuns? El pondereschia anc, forsa repetia el anc ina giada ses proverbi preferì: «Igl ampresto fò chito.»