Tgi tgira quels che tgiran?
Biars carstgauns giavischan d’astgar passentar ils davos gis da lur veta a casa. Mo tgei drova ei per che quei giavisch daventi realitad? – Ina sera d’informaziun a Flem ha mussau con sustegn ch’ei dat el cantun Grischun – e pertgei che quel vegn savens nezegiaus pér lu, cu ils cunfins dallas forzas ein gia contonschi.
Sia vusch trembla. Mintgaton fa el ina pausa avon che raquintar vinavon. Il fevrer da quest onn ei sia dunna morta. 14 onns ein vargai denter la diagnosa d’ina malsogna da tumor e sia mort. Entochen la fin ha ella saviu star a casa. En discuors cun Claudia Pally, tgirunza tier Palliative GR, raquenta in um pertuccau co la famiglia ha passentau quei temps e dils carstgauns ch’ein stai da lur vart. In’entschatta persunala e commuentonta d’ina sera dedicada al tema «murir a casa», che ha giu liug ils 26 d’october 2026 a Flem.
Rodund 60 persunas han dau suatientscha agl invit dalla Crusch Cotschna Svizra GR, da Palliative GR e dall’uniun Flims Viva ella casa da scola veglia. In tema che pertucca in gi mintgin e mintgina, mo sur dil qual ei vegn tuttina buca tschintschau bugen. Christina Caprez, tgirunza e menadra svilup e qualitad tier la Spitex Selva ei stada surprida positivamein dil grond interess: «Gia la decisiun da sefatschentar cun l’atgna fin dalla veta pretenda ina certa curascha.»
Denter giavisch e realitad
Cons carstgauns vulan murir a casa? Cun quella damonda arva Christian Ruch, schurnalist e commember dalla suprastonza da Palliative GR, pli tard la discussiun al podium. La risposta: rodund treis quarts. Tenor ina retscherca fatga per incumbensa digl Uffeci federal da sanadad giavischan 72 % da murir a casa. En realitad mieran denton sulettamein 23 % a casa.
Daco ei quei aschia? Las rispostas ein variontas. Malsognas sedifferenzieschan, medemamein las premissas familiaras. Era il mund da lavur dad oz selai cumbinar mo vess cun ina tgira intensiva. Leutier vegnan aultas pretensiuns enviers sesez e mintgaton era in’empermischun ch’ei greva d’ademplir: accumpignar e tgirar ina persuna carezada tochen la davosa fladada a casa.
Che quei giavisch sa tuttina daventar realitad, muossa la historia raquintada all’entschatta dalla sera. La famiglia ha astgau quintar cul sustegn dalla Spitex, dil miedi da casa, dalla tgira palliativa sco era dalla parentella e d’amitgs. In davos giavisch, purtaus d’ina entira reit da carstgauns.
Ina reit pauc enconuschenta
Co quella reit funcziuna el Grischun han treis purschidas mussau duront quella sera a Flem. Ellas surprendan differentas incumbensas e cumpleteschan ina l’autra. Sarah Schönholzer, menadra dil survetsch transitori Palliative GR, ha declarau en siu referat co il survetsch sustegn persunas grev malsaunas, lur confamiliars e persunas dil fatg. La purschida ei pusseivla egl entir cantun e contonschibla per telefon duront tuttas uras. Gest la notg, cura che temas e malsegirtads san crescher, sa ina persuna da contact esser decisiva.
Era tier la Spitex enconuschan ins talas situaziuns. Christina Caprez ha declarau ch’ils confamiliars drovien savens buc immediat agid pratic. Mintgaton tonscha gia in cuort discuors al telefon per dar dapli segirtad. Biaras persunas vulan surtut buca stuer prender decisiuns difficilas tut persulas.
Ferton che quels dus survetschs – Palliative Gr e Spitex – porschan sustegn professiunal, regala Tecum Grischun enzatgei ton pli prezius: temps. Il num deriva dil latin e munta «cun tei». Voluntarias e voluntaris accumpognan persunas grev malsaunas e moribundas, surprendan vigilonzas da notg ni ein semplamein presentas. Era tgauns da terapia vegnan duvrai per accumpignar persunas grev malsaunas e moribundas a casa.
Igl accumpignament da Tecum ei gratuits per las persunas pertuccadas e lur famiglias. Quei duei era egl avegnir restar aschia.
Tenor Bigna Zellweger, menadra dils engaschaments da Tecum, s’engaschan rodund 150 voluntarias e voluntaris, denter quellas persunas ein sulet 18 umens. Era egl auditori da quella sera d’informaziun a Flem ein ils umens stai claramein ella minoritad: Denter las rodund 60 persunas presentas ein stai strusch 15 umens.
Reagar enstagl da spitgar
Suenter ils referats han las persunas dil fatg discutau ensemen cul miedi da casa da Flem, Durisch Ragettli, ed il plevon reformau da Flem, Jens Köhre. Christian Ruch ha moderau la discussiun al podium e dau plaz a differentas perspectivas.
In patratg ei adina puspei vegnius tematisaus: Encurir sustegn avon che las atgnas forzas tschessan. Mo gest quei capeti savens buc. Tier Tecum fetschien ins adina puspei l’experientscha che confamiliars entscheivien a bargir duront igl emprem discuors, declara la meinafatschenta da Tecum Grischun, Corina Carr. Savens emprovien els duront liung temps da dar damogn persuls alla situaziun. Mo era empermischuns san daventar in buordi. Tgi che hagi inaga empermess da tgirar ina persuna carezada entochen la fin, sappi resentir quei sc’in disdir persunal, sche la tgira a casa ei buca pli pusseivla.
Il miedi Durisch Ragettli ha menziunau in’ulteriura difficultad: la verdad. Con aviartamein duess ins gir ad ina persuna grev malsauna con gitg ch’ella hagi eventualmein aunc da viver? Ils basegns ein differents. Ferton ch’ils ins vulan saver aschi bia sco pusseivel, prefereschan auters pli paucas informaziuns. Il pli impurtont seigi denton da communicar claramein sch’ina malsogna ei incurabla e da restar en discuors aviert duront igl entir decuors dalla malsogna.
Era il rir ha siu plaz
Malgrad il tema serius vegn ei ris pliras gadas quella sera. Christian Ruch meina cun finezia e humor tras il discuors. Il rir pren nuot dalla grevezia dil tema. El muossa che era en in discuors dalla mort ha la veta siu plaz.
Il plevon Jens Köhre ha regurdau all’impurtonza dalla cuminonza. Ils carstgauns duessien puspei mirar pli fetg in da l’auter, buca pér lu, cu enzatgi vegni grevamein malsauns. Christina Caprez ha aschuntau in ulteriur patratg: regalar temps in a l’auter senza spitgar enzatgei persuenter. D’in svilup legreivel ha Tecum astgau rapportar. Per ils cuors d’accumpignament da carstgauns moribunds s’interesseschan adina dapli persunas giuvnas. In bien signal viers igl avegnir.
Tgei ch’ei drova alla fin dalla veta ei vegniu clar quella sera. Il provediment medicinal e la tgira professiunala ein facturs indispensabels. Impurtonts ein denton era carstgauns che teidlan, levgeschan e restan. Ni sco Christian Ruch ha fatg attent cun in tec humor: Netflix vegn pli tard buc a tgirar nus.
«Murir a casa – in’exposiziun a Flem»
Sper ils referats e la discussiun ei era l’exposiziun ambulonta «murir a casa» vegnida aviarta a Flem. Cun fotografias, texts, contribuziuns auditivas ed in film documentar dat ella in’investa ella tematica.
L’exposiziun dalla Scola aulta specialisada da Berna san ins visitar gratuitamein entochen ils 6 da november 2026 ellas localitads dalla veglia casa da scola (Via Nova 43) a Flem. (fmr/ptm)
Gust da leger dapli?