Omagi al poet dil cor e dil humor
Il davos venderdis sera han las uniuns da Sagogn e la Pro Sagogn envidau la populaziun ad ina fiasta commemorativa pil 150avel anniversari dil poet e plevon indigen Gion Cadieli. Sut il patrunadi dil chor baselgia ecumenic han las scolaras ed ils scolars, l’uniun da giuventetgna e l’uniun da musica creau in vast program da giubileum. Il cronist Martin Cabalzar ha empalau tras la sera cun in referat captivont davart la veta da sur Gion Cadieli.
Ina sala fullanada ha dau suatientscha il davos venderdis sera all’invitaziun dallas uniuns da Sagogn. La fiasta commemorativa ha interessau giuven e vegl da Sagogn ed era dils vitgs vischinonts. El center dalla sera ei la persuna dil poet da Sagogn Gion Cadieli stada. Martin Cabalzar da Cumbel, anteriur schefredactur dalla Quotidiana e perscrutader dil poet, ha dau envesta ella veta ed ella ovra da Gion Cadieli. Igl anteriur schurnalist Augustin Beeli ha beneventau cuortamein il publicum ed accentuau l’impurtonza ch’il poet e plevon Gion Cadieli hagi pil vitg da Sagogn: «Jeu selegrel d’astgar render omagi quersera cun in aschi grond publicum al poet dil cor e dil humor.»
Gl’entir vitg ha contribuiu
A caschun dalla sera commemorativa han las scolaras ed ils scolars dalla tiarza e quarta classa da Sagogn recitau entginas poesias da Gion Cadieli. L’uniun da giuventetgna ha presentau ina scenetta ed il vischin da Sagogn Samuel Bislin ha embelliu la casa paterna da Gion Cadieli cun ina projecziun. Era il chor baselgia ecumenic, la Pro Sagogn e la vischnaunca politica han contribuiu e la musica ha terminau la serada cun in imposant finale. Il vitg da Sagogn ha cun la sera commemorativa documentau siu respect e la simpatia enviers lur vischin prominent.
Poet popular
Il referent Martin Cabalzar ha detg en siu plaid che Gion Cadieli seigi e resti in dils pli populars poets sursilvans. Quei cunzun grazia a siu humor ed a sia satira. Ils biars Sursilvans e Sursilvanas enconuschien per exempel sia canzun «Sper clavau ei secasada». E buca meins enconuschenta seigi sia poesia «Giachen Tin, il pur da vaglia» e sia pugniera ni Il «Tschanc da Perdanonza». Sco quei ch’il referent ha era allegau, seigi Gion Cadieli – ensemen cun Giacun Hasper Muoth, Alfons Tuor, Flurin Camathias e Giachen Michel Nay – staus in tipic representant dalla Renaschientscha romontscha. Ils poets e scribents da quella epoca alla scumiada dil 19avel sil 20avel tschentaner hagien purtau in veritabel resvegl ella litteratura romontscha.
Cadieli e la canzun romontscha
Numerusas poesias da Gion Cadieli ein era vegnidas messas en musica. Denter auter era las duas poesias «Primavera» da Gion Antoni Derungs e «Gl’unviern ei cheu» da Carli Scherrer. El decuors dalla sera da commemoraziun a Sagogn han ins era udiu che las poesias da Gion Cadieli hagien fascinau ed inspirau in entir tozzel cumponists. Martin Cabalzar ha numnau entgins exempels: Duri Sialm e Hans Erni, Otto Camenisch e Giusep Tschuor, Gion Antoni Derungs e Gion Giusep Derungs, Conrad Bertogg ed Eduard Lombriser, Gion Balzer Casanova e Carli Scherrer, Armin Caduff e Gian Andrea Casanova. Denton era cantauturs contemporans sco Corin Curschellas ni Alexi e Marcus ein seschai inspirar dalla viarva da Cadieli.
Friburg, Sviz, Vrin, Trun, Sevgein e Sagogn
Gion Cadieli ei naschius ils 26 da schaner 1876, pia avon 150 onns a Sagogn ed ei morts igl 1. da november 1952 ella vegliadetgna da 76 onns. Ella casa dall’ustria Sil Plaz a Sagogn ha Gion Cadieli passentau sia affonza. Gion Cadieli ha suenter fatg il gimnasi a Mustér e la matura a Nossadunnaun. El ha absolviu il seminari da spirituals a Cuera ed ei lu serendius all’Universitad da Friburg per absolver leu in studi da historia e litteratura tudestga. Pli tard ei Gion Cadieli staus professer da latin al gimnasi dil Collegi a Sviz. Suenter tschun onns ha el brattau la professura a Sviz culla pastoraziun ed ei turnaus en Surselva. Sur Gion Cadieli ei staus sin pervenda a Vrin (11 onns) a Trun (23 onns) a Sevgein (otg onns) ed a Sagogn (dus onns). Gion Cadieli ha anflau siu davos ruaus sil santeri da Sagogn. (fmr/mg)
Gion Cadieli e siu Sagogn
In dils bials da tut la Foppa
Ei finfatg il vitg Sagogn,
Sco en tgina ina poppa
Dorm’el sper il Rein e Glogn.
Circumdaus da tschiens pumera
Che flurescha da smarvegl,
lunsch naven dalla canera,
s’al semiar el clar sulegl.
Columna
Gion Cadieli – poet dil cor e dil humor
Martin Cabalzar
Uonn s’arrunda il 150avel giubileum dalla naschientscha dil plevon e poet Gion Cadieli (1876 – 1952). El ei in poet ordvart popular che ha capiu da cumbinar la dignitad digl uffeci sacerdotal cun il humor e la satira reala che la veta profana scriva. Magari vegn el era numnaus «il poet dil cor e dil humor». Il vitg nativ da Sagogn ei seregurdaus dil giubileum da siu meriteivel poet cun ina serada culturala.
Tgi da vus ha buca gia cantau da cumpignia la canzun populara «La parlera», recitau «La vacca pugniera» ni suau da memorisar «Il tschanc da perdanonza» ni «L’exposiziun». La lirica da Gion Cadieli ha inspirau in tozzel cumponists, incantau dirigents, cantaduras e cantadurs e delectau vasts auditoris. En buna memoria restan las duas cantadas «La lavina» e «Benedetg Fontana» e «Spel lag» ch’ei daventada in veritabel pegliasis. «La pura» e «Vul ti far politica» ein daventai hits da cantauturs/as contemporans/as.
Gion Cadieli ei – ensemen cun Giacun Hasper Muoth, Alfons Tuor e Flurin Camathias ed auters – in tipic representant dalla Renaschientscha romontscha. Quella ha purtau alla scumiada dil 19 e 20avel tschentaner in veritabel resvegl litterar e cultural. Alla sava dil secul ha la romantica ed il moviment patriotic buca mo schendrau in tschuppel poets e scribents, anzi era dau agra ed anim alla fundaziun da chors, societads da musica ed uniuns dramaticas en nos vitgs. Agl origin dominavan canzuns religiusas e patrioticas e dramas historics il repertori. Era Cadieli ei ius en quellas passidas culs poems «Benedetg Fontana», «Ligia Grischa», «Cont Victor», «Patria», «Viarva romontscha» e cun tozzels da canzuns religiusas. Summa summarum ha Cadieli scret rodund 200 poesias, s’entelli che buca tuttas ein da qualitad superiura, ei dat era rauba mediocra, savens scretta sin empustaziun per giubileums e fiastas ecclesiasticas e profanas.
Cunzun Alfons Tuor e Gion Cadieli han bein prest scuvretg novs pastgets litterars aunc buca strapazzai. Els mettan la natira ed il carstgaun el center. Omisdus decontan natira e stagiuns, stempraus e tempiastas, che simboliseschan el medem mument era mort e levada, pitgira ed encarschadetgna, legria e gaudi dalla veta humana. Lur poesias ein fetg sentimentalas, magari schizun dultschinas. Capeivel sch’ins cloma en memoria lur biografias, Cadieli sco ierfan, Tuor sco giuven malsanetsch.
In’ulteriur element cumineivel e distinctiv da Tuor e Cadieli ei il humor e la satira. Duas cumponentas onz raras ella litteratura romontscha. Senza remischun demascreschan els fleivlezias humanas e tenutas da glisner. Els schanegian ni pur ni parler, ni mattas loschas ni poppas miola, ni paterlieras ni bueders, ni signurs ni ranvers. Ferton che Tuor fa quei magari cun sarcassem murdent, preferescha Cadieli plitost la satira ironica. El fa sia critica buca cul det alzau dil predicatur sin scantschala ni dil moralist en confessiunal, anzi plitost cul surrir dil furbaz sillas levzas. Savens per divertiment e gaudi digl auditori, magari denton era per indignaziun dils pertuccai che han pauc autra letga che da far pugn en sac e quescher en vesta a tonta eloquenza digl autur.
Gion Cadieli ei bein in dils pli valents e populars poets sursilvans dil tschentaner vargau. Quei che distingua sia lirica ei il colorit, il cul e la musicalitad da siu lungatg e las remas concisas. Denton era la forza e vigur da ses maletgs, siu humor, sia satira ed il tun popular. Sia poesia ei realistica e simbolica enina. Ses maletgs naturals e concrets ein savens in spieghel dall’olma e dalla psica, sia satira ina cumedia humana divertenta.
Martin Cabalzar ha rendiu omagi al poet sursilvan Gion Cadieli a l’occasiun da la serada commemorativa per il 150avel anniversari da sia naschientscha a Sagogn.
Gust da leger dapli?