Il trassè es il punct decisiv

I’l cumün da pass Susch maina la Via Engiadina tras cumün. D’inviern e da stà daja dis da grond trafic, i dà colonnas, emissiuns da canera e da svapur. Ün sviamaint dess dar dis-charg al cumün. Fingià dürant ils ons ‘90 sun gnüdas preschantadas duos variantas da sviar, ma il cumün da Susch da quel temp ed il chantun Grischun nu sun gnüts daperüna.

I’ls ultims ons ha l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun examinà plüssas variantas. A la fin s’han las duos uschè nomnadas «variantas vest» cun tunnel demuossadas sco realisablas. La lunghezza dal tunnel as disferenzchescha. Il Chantun fa quint cun cuosts da proget dad 80 milliuns francs.

Cooperaziun amo quist utuon

Infuormaziuns davart il stadi actual dal proget dà Linus Wild, manader da la partiziun planisaziun d’ütilisaziun e construcziuns dadour la zona da construcziun pro l’Uffizi per il svilup dal territori: «Davo cha’l stüdi extais da las variantas es stat terminà, ha il sböz da l’adattaziun dal plan directiv pudü gnir surdat a la consultaziun i’l Chantun. Quella es d’incuort gnüda conclüsa; pel mumaint vegnan verifichats ils documaints.» Sco prossem pass succeda l’exposiziun da cooperaziun publica, planisada pella fin da l’on. Parallelmaing vegnan ils documaints surdats a l’Uffizi federal da svilup dal territori per l’examinaziun.

Per cha’l Chantun possa publichar il proget da fabrica es il stand da coordinaziun «stipulaziun» i’l plan directiv necessari. Quel vain be surdat, sch’ün «stüdi da variantas chi rapreschainta üna gronda part» vain preschantà. La varianta racumandada sto tenor l’ultima comunicaziun da la Regenza a reguard il sviamaint da Susch esser «la plü adequata varianta cullas plü pitschnas consequenzas».

Na sün cuosts da la giardinaria

Schi vain fat la tscherna pella varianta cul tunnel plü lung o plü cuort, es decisiv pella Giardinaria Müller SA (guarda congual da visualisaziun). Perquai cha cul tunnel cuort traversess il trassè sur terra l’areal da la giardinaria, circa la mità dal terrain da la giardinaria füss pertocca. Dal 2013 han ils possessurs da la giardinaria, Elisa e René Bonorand-Müller, incumbenzà ad ün advocat da defender lur interess. Ils ultims dudesch ons haja dat ün mantun extraordinari cun actas pro Rudolf Viletta: Plans, comunicaziuns, protocols, expertisas, chartas a l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun o a l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori.

Eir davart la procedura dal plan directiv ha l’advocat tut posiziun d’instà 2024. Illa charta critichescha’l i’l nom da la famiglia cha la varianta cul tunnel cuort nu vess gnanca plü das-chü gnir resguardada illa procedura d’evaluar. «Il concept da sviar manzunà chi’d es cumprovadamaing in plüs reguards donnaivel ed inadattà vess urgiaintamaing stuvü gnir exclus da la procedura dal plan directiv», haja nom inavant.

Illa charta intuna l’advocat cha seis mandants hajan declerà plüssas jadas e cun insistenza da cumbatter – «schi’d es necessari cun tuot ils mezs giuridics chi til stan a disposiziun» – tras tuot las instanzas ün proget da construcziun chi desdrüa lur basas d’existenza. Ils possessurs da la giardinaria sajan plainamaing per ün proget da sviamaint per Susch ed els nu vöglian retardar ün tal, «ma i dess esser ün proget chi nu va a cuost da l’intrapraisa da famiglia», uschea l’advocat.

Planisà ün trassè optimà

A la dumonda, perche cha’l Chantun nu tscherna quella varianta chi resguarda ils bsögns dals adversaris ed evitess uschea ün’eventuala procedura güdiciala, respuonda Linus Wild cha’l trassè precis nu saja chosa da la planisaziun directiva. Quella gnia fixada i’l rom da la planisaziun consecutiva, dimena i’l proget d’exposiziun da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun e cun «reguardar divers aspets». «I’l rom da l’ulteriura procedura esa però dad avair in mira ün’optimaziun dal trassè in accord culla renovaziun da la staziun da Susch per pudair schaniar l’areal da la giardinaria», uschea Linus Wild.

Eir üna soluziun intermediara es pussibla

L’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun scriva cha cull’evaluaziun da las variantas da plüs s-chalins saja gnüda tschernüda üna «megldra varianta». Ill’evaluaziun sajan tuot las variantas pussiblas gnüdas examinadas, tuot ils interess sajan gnüts resguardats e pasats giò. Las variantas vest – las uschè nomnadas variantas V30 e V31 chi’s distinguan i’l sectur da la Giardinaria Müller – han ragiunt ils meglders resultats.

«Id es da manzunar cha las variantas V30 e V31 han üna valur d’ütilisaziun sumgliainta, la varianta V30 preschainta però la megldra relaziun da cuosts e d’ütilisaziun», declera Ramona Tiefenthal, manadra comunicaziun pro l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. V30 es la varianta cul tunnel plü cuort. Ella declera inavant cha’l trassè defini nu saja amo illustrà net illa parcella pervi da la direcziun concepziunala dal plan directiv. Cun realisar plü tard detta pervi da quai üna tscherta libertà. «Cun quai cha las variantas V30 e V31 as disferenzcheschan be pac, pon i’l rom da l’ulteriura procedura gnir perseguitadas tuottas duos variantas o eir üna soluziun intermediara», uschea Ramona Tiefenthal.

Zernez sustegna tuottas duos variantas

Che posiziun cha’l cumün da Zernez ha a reguard la discussiun da las variantas, nun es cler i’l rapport da la suprastanza cumünala da Zernez publichà d’incuort. Suot «orientaziun uffizi da construcziun bassa sviamaint Susch» staiva be: «Il cumün da Zernez ha tut posiziun, as basond süllas duos variantas propostas dal Chantun.»

Sün dumonda precisescha il president cumünal Domenic Toutsch: «Nus sustgnain tuottas duos variantas chi sun uossa sün maisa.» Intant as tratta be dal trassè e na d’ün proget da construcziun concret. A la fin decida Berna che varianta da tunnel chi vain tschernüda.