Columna

Gliestas

parter

Sco che ti vegns ora ella veta has ti da far cun gliestas. Sil pli tard alla fin dall’emprema classa: la gliesta dallas notas. Quella era en in carnet, numnaus attestat. La mumma veva mess si ina cuviarta brina a miu attestat. Ina gliesta cloma adina autras gliestas. L’emprema gliesta egl attestat fuva buca quella dallas notas, mobein quella dalla muntada dallas notas: a) Prestaziun e diligenza: 6 fetg bien, 5 bien, 4 suffi, 3 insuffi, 2 fleivel, 1 ff; b) Depurtaments: bien, cuntenteivel, buc adina cuntenteivel, va grat, catastrofa.

Lu suandava silla tiarza pagina digl attestat ina poesia: Jeu sun tiu cumpogn en tes onns primavauns. / Jeu muossel a ti, sche ti vas anavon / Ni forsa plitost anavos en carauns,/ E tgei che ti fas culs talents onn per onn ed aschia vinavon.

Ina poesia aschia ei era nuot auter ch’ina gliesta. Ina pluna da lingias che entscheivan adina grond e fan rema. Smarveglia che nus fagevan gliestas gia dalla emprema ensi. Vevel fatg ina gliesta dallas entuorn las ureglias partidas ora, e grad aunc survegniu ina, cu il scolast ha engartau quella.

Dad ir el consum deva la tatta adina ina gliesta ch’ella scriveva ord la gasetta, nua che las «aziuns» sco ella scheva, fuvan publicadas. L’ortografia era ligiongia alla tatta: 2 jokurz natur, 60 ct lin, 180 grams aziun bonschizs. aveschenmitel fox neu, flesche 700 gr, (2 guoters) nur 1. fr. pupi de cuma. quei de pender en cuma. satgei caschiel. bananas. La gliesta che vegneva anavos ad ella fuva il cedel da cassa che jeu survegnevel dil Deflurin cun tschoss blau ed in rispli tgietschen schreg sill’ureglia.

Mia gliesta da buob fuva quella fatga cul cunti sil post digl esch dil nuegl pign: Quella dils utschals sittai giu. Ella ei aunc adina leu. Aber mo jeu sai tgei che las crenas muntan. En baselgia udevan ins lu inagada ad onn il rodel impressiunont dils morts. La retscha «dils morts» ei masculina. Persuenter ei la retscha «dallas fossas» feminina. Aber zacu han ei piars la controlla dallas fossas e la pietad sobiso. Perquei emprovan ei uss da metter ils morts en ina fossa tuts ensemen. Einheitsbrei era sin santeri.

Mia gliesta preferida ei il catalog dallas ustieras. Fuvel carschius si entuorn ustieras: da buob la frau Schuars, la Leny; da mat la Sofia, la Mariulscha, l’Erna; da student la Molly, la Jeny, la Polly, la Mary, misstress Quickly e tut quellas. Lu dat ei mia gliesta dils zops, tut fravis. Quella pren buca fin ed entscheiva cun Hephaistos, il fegl da Zeus e diu dil fiug, patrun dils mistergners, digl art da batter fier e dils vulcans. El ha fatg il scut dad Achill e fravagau il treipéz da Poseidon. Lu dat ei mia gliesta dallas gliestas: la gliesta dils quacs, la gliesta dallas uras cucu, la gliesta dils plaids che mauncan el sursilvan (unbeschwert, traumhaft, knutschen e da quei), la gliesta da quels che han fatg la struba pervia da fuschs dad operaziuns, la gliesta dils pilots, la gliesta dils bucs fatgs en mia veta, la gliesta dils sittai giu a Moscau da 1950 – 1953, la gliesta dils tgauns da lufs e lieurs en «Krieg und Frieden»: Milka, Trunila, Karai, Ljubim, Woltorn, Jorsa, Rugai e tut quels giapauners, la gliesta dils surnums da Trun, la gliesta dallas camelarias da presidents, la gliesta da quels ruclai stuorns e rugalai da scala giu.

La pli sensibla gliesta, la pli interessanta e marvegliusa che jeu sun ius suenter, la gliesta ch’ei astgan dar ora mo sur mia bara: Quella dils illegitims, feglias e fegls da paders e prers. Senza il puccau mortal da quels che han per cletg buca priu aschi exact, dess ei buca las ovras dil grond Erasmus, fuss la Mona Lisa mai vegnida malegiada. Ed ei vess era buca dau in pèr ualti excellents dils nos, sche lur babs vessen detg mo paternos.

MAD
Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein).