Ün viadi tras il parc

«Eu sun gnü invidà da far insembel cun vo ün viadi tras il parc.» Cun quels pleds ha salüdà Hans Lozza chi maina la comunicaziun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) a las preschaintas e preschaints illa Chasa Fliana a Lavin. Seis referat da mardi passà s’ha basà sün ün da seis cudeschs ch’el ha publichà quists ultims ons. «Eu n’ha l’intenziun da tour a vo oura illa natüra e muossar lös, bes-chas e fluors ch’eu n’ha pudü inscuntrar in quels 30 ons ch’eu lavur pro’l PNS», ha il referent dit.

Hans Lozza es creschü sü a Marmorera in Surses, es i a Savognin a scoula ed ha fat il gimnasi a Cuoira. Davopro ha’l stübgià geologia ed absolt la scolaziun sco magister da geografia. El s’ha annunzchà dal 1995 per la plazza pro’l PNS a Zernez. «Eu sun gnü quella jada in Engiadina e nu gess mai plü davent.» Cha ad el haja adüna fascinà la fotografia, ha’l tradi: «Eu sun i oura illa natüra culla camera – e na cul schluppet sco chatschader.» 

Inscunters cun bleras bes-chas

«Schi s’inscuntra ün tschiervi da 160 kils chi sbraja per quai aint, sun quai mumaints chi restan. Eu sun eir adüna fascinà dals chamuotschs chi cuorran ün davo tschel lungas strichas cun ün’energia straordinaria.» Cha quellas bes-chas fetschan ün grond effort per dar inavant ils gens, cun ün’agressività chi’s cugnuoscha be pro els, ha quintà il referent illa sala polivalenta da Lavin. «Cur chi crouda la naiv, stuvess esser per quists chamuotschs ün motiv per dar chüra a lur reservas, ma ils bocs fan sco scha quai nu tils gess pro nüglia.» Üna regla da la natüra es tenor Hans Lozza chi survivan be ils plü ferms. Il referent nun ha be quintà, el ha muossà prunas da fotografias e films cuorts chi han dat a sias externaziuns grond pais. «La specialità dal tschess barbet es da magliar öss inters e davo schoglier quels aint in seis stomi cun acid.»

Cur cha la natüra as sdaisda darcheu

Davo l’inviern in avrigl, cur cha’ls utschels cumainzan a cuar e sulvaschina müda seis pail, cumainza tenor il referent ün nouv viver: «Eir las muntanellas sun bes-chas fich buondriusas e vöglian savair che cha’l muond spordscha.» La cratschla es il simbol dal PNS ed es tanter oter respunsabla pel surviver dals dschembers. Ils preschaints sun gnüts a cugnuoscher amo bleras otras bes-chas chi vivan bain protettas i’l PNS. Hans Lozza ha eir muossà fotografias da cuntradas, fotografias realisadas cun bun ögl e cun  grond savair.

Stizis da dinosaurs

Il referent ha manzunà ils stizis da dinosaurs aint il parc, illa Val dal Diavel: «Quellas bes-chas vaivan üna grondezza da ses fin nouv meters e sun chaminadas tras la belma a l’ur d’ün mar chi existiva quella vouta ed han laschà inavo lur stizis.» Davo quai s’ha la belma petrifichada e culla fuormaziun da las muntognas sun quellas vettas lura rivadas sü ot illas muntognas. «Ed hoz, cull’erosiun, sun diversas plattas crodadas giò ed ils stizis sun gnüts visibels.» Dal 1961 ha ün geolog lura chattà quists stizis ed el d’eira malsgür che ch’el dess far cun tuot. Dal 1981 ha l’Università da Turich perscrutà «ed hoz savaina cha quai d’eiran dinosaurs chi vivaivan avant 120 milliuns ons.»

Ils preschaints sun gnüts infuormats detagliadamaing i’l referat da Hans Lozza davart la vita i’l parc – in lingua rumantscha ed in möd liber. Il referat es stat ün da divers i’l roim dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana.