700 onns «vicini da Tuvez»

Tarcisi Hendry ei archivar dalla vischnaunca da Tujetsch, iniziant e menader digl archiv cultural che sesanfla dapi la primavera en in baghetg niev a Sedrun. Mo el ei era historicher e sco lez retscherca el dapi onns la historia dalla vischnaunca da Tujetsch. Quei fa el suls pli differents canals ed en archivs e per quei motiv fa ei era buca surstar che gest el ha scuvretg ussa in impurtont tierm: Il mussament a scret ch’ei deva ina cuminonza organisasada da vischinas e vischins da Tujetsch il 14avel tschentaner, concretamein igl onn 1385.

Da muntada historica

«Igl onn 1325 cumparan ils vicini de Tuvez – ils vischins da Tujetsch – per l’emprema ga en in register/rodel da debiturs surregiunal. Els debiteschan al niebel retic Ulrich de Valendau (Udalricus de Valendauz) dus marcs d’argien. Sco garant vegn numnaus igl Albert de Peisel/Segnas», di Tarcisi Hendry e puntuescha: «Quei ei ina notizia da muntada historica.» L’impurtaziun secloma: «Item vicini de Tuvez 2 marchas (mira era box), fidejussor Albertus de Pesil.» Quella notizia ha Tarcisi Hendry cattau en in document da Regensburg, respectivamein egl inventari dils conts da Werdenberg-Sargans che possedevan differents beins e dretgs en Surselva. Ils documents retics ord igl Archiv central dalla dinastia Thurn e Taxis a Regensburg ein vegni publicai da Hermann Wartmann da Basilea igl onn 1891. Silla damonda co el seigi sesentius legend quella passascha pertuccont ils Tuatschins di Tarcisi Hendry: «Jeu sesevel sin canapè e retschercavel egl internet, mo mei ha ei bunamein alzau cura ch’jeu hai ligiu quei. Enzacontas secundas sun jeu staus en in auter mund.» El hagi retschercau ditg davart tiarms historics da Tujetsch e quei cheu seigi lu veramein stau ina casaualitad. «Jeu hai lu scret als responsabels digl archiv a Regensburg, mo hai aunc survegniu negina risposta. Bugen serendessen nus a Ravensburg per mirar en quels documents», di igl archivar e historicher.

Ina cuminonza organisada

Sco quei che Tarcisi Hendry di, ei quella cuorta inscripziun remarcabla: «Ella muossa ch’ils habitonts da Tujetsch fuvan ina cuminonza organisada gia l’entschatta dil 14avel tschentaner. Els sepresentavan anoviars cun responsabladad cumineivla e cun atgna representanza. Consequentamein ei Tujetsch ina dallas empremas cuminonzas dalla part sisum la Surselva.» Las retschercas da Tarcisi Hendry muossan che las vischinas ed ils vischins da Tujetsch sustenevan e segidavan in cun l’auter gia il 14avel tschentaner.  Els formavan in’unitad interna ed anoviars. «Quei ei stau d’avantatg el process dalla democratisaziun e condecisiun el decuors dil 14avel tschentaner ed ils tschentaners suandonts. Tec a tec ha Tujetsch numnadamein retschiert las libertads dalla claustra da Mustér», constatescha Tarcisi Hendry. Igl onn 1745 ein curdai tuts pagaments da dieschmas cun excepziun dallas duas alps Val Val e Val Giuf entochen 1861. «L’urbarisaziun dalla Val Tujetsch ha entschiet el temps medieval, surtut duront il temps medieval tumpriv denter igl onn 476 e 1000 suenter Cristus entochen il temps medieval tardiv denter 1250 e 1500 suenter Cristus», constatescha Tarcisi Hendry. Il liug da partenza per la colonisaziun da Tujetsch ei la claustra da Mustér stada.

Previu pliras occurrenzas

Damai che la scoperta ei succedida pér dacuort e ch’igl onn 2025 va plaunsiu a fin, ei ina fiasta pil giubileum da 700 onns dalla cuminonza da Tuatschinas e Tuatschins buca pli pusseivla. «Nus lein arranschar l’auter onn il giubileum 700 + 1. En plirs vitgs dalla val lein nus porscher occurrenzas davart la historia e la cultura dalla val, seregurdond era d’entgins eveniments specials», di Tarcisi Hendry. Per formar ed organisar quei program ei ina gruppa da lavur vegnida formada che consista da Daniel Schmid, Beni Hendry, Simon Fässler, Vanessa Tuor ed igl iniziant Tarcisi Hendry.