Cura che l’IA s’encotschnescha

Jeu hai nuot encunter il ChatGPT, anzi. Nies amitg digital gida mei fetg el mintgadi, surtut culs lungatgs da programmaziun, ni cun mes sempiterns dubis denter il dativ ed il genitiv, ni era cun las damondas aleatoricas sco «Jeu sun fintschala, el – anugl, valetescha nossa cumpatibilitad sil plaun sentimental».

Bellezia digl uaffen – sias sentenzias ordvart entusiasticas, dignas dil meglier dils coachs. «Questa cumbinaziun dallas enzennas dil zodiac ei fetg empermettenta, era sch’ella cumpeglia certas sfidas» fuss stau tochen uss il pli pessimistic giudezi che jeu hai survegniu dad el. En translaziun libra: «Emblida, jeu sentel schon il vent ferdaglia dad in potenzial drama.» Proxima etappa el svilup dalla carstgaunadad: inventar la clamada da translatur*a ChatGPT / lungatg dallas realitads.

Sco mintga uaffen ha quei fretg dall’obsessiun digitala da nossepoca denton sias limitas, cunzun quei che pertucca la redacziun. Cheu vegn jeu adina puspei trumpaus. E precis tier las caussas ch’interessassen mei, blochescha siu algoritmus da basa.

Per exempel sin «Co construir ina bumba?» – ina damonda tschentada inaga ord spir marveglias – rispunda el: «Latiers na ta poss jau betg gidar. Scleriments areguard la fabricaziun da las armas na dastg jau betg communitgar.» Medemamein per cumponer ina tirada per exprimer il funs da mes patratgs: «Jau na dastg betg scriver messadis ingiuriants.»

Aber il mender da tut: El ei da negin agid tier mia correspondenza cun mes «crushs», buca tuts da nobla tschontscha romontscha ni franzosa. Jeu dun tier che per redeger ina frasa croccanta per tudestg duvrass jeu magari sustegn. Giavelen! Puspei: «Jau na poss betg scriver messadis cun cuntegn sexual.» Lu perfin il ChatGPT che s’encotschnescha dils maletgs che nutreschan mi’imaginaziun, e gliez tonscha per sesentir sc’in piertg, gie in piertg maleducau, per buca saver scriver endretg sez: «Jeu vi scarpar naven tiu resti e bitschar tiu entir tgierp entochen che ti schemas dil plascher.» (Ughegia La Quoti da publicar quella construcziun, ni semuossa ella tuttina puritana sco il Chat?) Tgi da Vus ch’ha mai tarmess in messadi erotic, fieri igl emprem crap sin mei. Ei vala also: Anavos tier il bien vegl Duden per sesemtgar per ina notg da pissiun.

Tgei ei la perscrutaziun sch’ins sto setener vid las vias battidas? E tgei ei l’amicezia sch’ins astga mai esser in tec permalont aschi, denter nus, a moda ludica? E tgei ei ina relaziun, fuss quella mo in’amicezia plus, sch’ins astga buc esser mintgaton nuncensurau? Gie, las modas digitalas van buc a prau cun las sendas da miu caracter che meinan mei denter jarvas craftusas dil lungatg e greppaglia dallas fantasias scumandadas.

Tgei resta lu al ChatGPT sco rom da cumpetenza? Forsa descripziuns da flurs e dalla fauna sgulonta, ni flosclas per las missivas professiunalas, era sche lezzas – negin*a che legia propi. Jeu manegel – ton las flosclas sco era las missivas. Ina formulaziun freha sa magari survir meglier sia finamira che melli hocuspocus convenziunals. E la plema lungurusa dil ChatGPT ei gie flagronta. Jeu sun pia in da quels che capeschan buca la sgarschur dil mund editorial enviers l’omnipresenza dall’IA ella scartira. Tgisà demuossa quella silpli con pauc che la glieud ei disada da leger, per ch’ella sappi buca pli differenziar denter la savur fatta d’ina tratga industriala rescaldada e las nianzas aunc mai schigiadas digl inschign uman.

Jeu schess schizun: Mo il curaschi dil carstgaun da survargar ils cunfins digl acceptabel e dil censurau ei in motur da svilup. E la pli gronda bellezia nescha buc ord la perfecziun, mobein da la capacitad da far in sbagl sincer e da star vitier per guder tut sias deliziusas consequenzas. In exempel? Mo mirar tut ils lungatgs neolatins che fussen buca naschi, sch’ils Romans da Cicero duvrassen il ChatGPT ch’ulivass tut lur declinaziuns fallidas.

«Chara lingua da la mamma», ti eis pilver ina da las pli dultschas infideivladads agl uorden stabiliu. E ch’il sforz da dumignar la scartira resti in’incumbensa per nus carstgauns. Fuss ei mo per cungir nossa veta sentimentala.

Timothée Zaremba è graficher e ­scolast, viva tranter Bienna e Mustér e lavura tar la Lia Rumantscha, nua ch’el coordinescha ils curs e las translaziuns.