«Jeu sai scriver an surmiran»
La vita digitala – cun quest tema concluda la Revista digl noss Sulom l’onn 2025. En l’ediziun actuala vegn cunzunt l’intelligenza artifiziala a pled. Quella fa da terapeuta, illustratura, autura – e fa finta da savair scriver surmiran. A maun da plirs texts pon lecturas e lecturs da la Revista digl noss Sulom sezs giuditgar, quant buna che la lavur da ChatGPT è en il fratemp.
Terapeuta, illustratura ed autura – l’intelligenza artifiziala (IA) ha gist pliras rollas en l’ediziun actuala da la Revista digl noss Sulom (01/2026) cun il titel «Veta digitala» (guarda box). Che l’IA surpiglia proximamain era gist las lavurs redacziunalas, quai na saja dentant betg da temair, sco che Pia Plaz scriva en l’editorial. E quai conferman er almain trais dals differents texts che tractan il tema principal: l’IA che sa stortiglia pli e pli tras tut las domenas da nossa vita.
Dr. ChatGPT
Anita Simeon Lutz ha fatg in autotest cun ChatGPT, in uschenumnà chatbot che sa basa sin ina IA. L’autura ha documentà en ses artitgel «Bainvegni en la pratica da dr. ChatGPT» l’emprova, sche quest chatbot pudess esser in bun terapeut e damai ina schliaziun per la mancanza da persunal qualifitgà en il sectur da l’analisa e terapia psichiatrica.
Per ses experiment ha Anita Simeon Lutz fatg finta d’esser en privel da far suicidi. L’autotest mussa dentant: in bun substitut per in vair psicolog n’è il docter digital betg, schegea che quel sa almain co simular empatia. «En mintga cas è il privel grond ch’ins sa lascha embalsamar dal tun galant ed absorbant», scriva Anita Simeon Lutz che ha demussà en furma concisa e chapaivla ils cunfins dal dr. ChatGPT.
In caos linguistic e geografic
In sumegliant experiment ha plinavant era Pia Plaz fatg per l’actuala Revista digl noss Sulom. En il text «An discurs cun l’intelligenza artifiziala» ha ella dumandà ChatGPT: «Discurras ti era rumantsch?» – «Gea!», è la resposta da l’interlocutur artifizial ch’offrescha immediat da manar il discurs per rumantsch. Sco ch’igl è oramai enconuschent, sa resulta da ChatGPT dentant anc adina ina pastracca linguistica da differents idioms e rumantsch grischun, e quai malgrà ch’el sincerescha er: «Jeu sai scriver an surmiran.»
Quai n’è dentant betg il sulet fauxpass da ChatGPT. En il decurs dal discurs na fa quel betg mo in vair caos linguistic. ChatGPT ha plinavant era fadia da localisar Savognin. I na fa pia betg surstar che Pia Plaz fa savair a ses interlocutur a la fin dal discurs: «Ia dovr ena pôssa.»
«Speranza anc ditg betg»
Ultra dal discurs cun ChatGPT ha Pia Plaz era manà in discurs cun Nadina Derungs, la manadra da la Chasa Editura Rumantscha. Per la Revista digl noss sulom ha Pia Plaz tranter auter vulì savair, sche l’IA saja ina potenziala autura da romans rumantschs. «Sch’i va tenor mai speranza anc ditg betg», ha Nadina Derungs ditg. Ella crai che l’intelligenza artifiziala haja anc flaivlezzas: «Ella dovra fitg bleras metafras ch’ins enconuscha gia. Plinavant dovra ella era stereotips e clischés.» A ChatGPT e cumpagnia manchia la vaira creativitad litterara – almain anc uss.
La manadra da la Chasa Editura Rumantscha conceda dentant era che l’IA possia esser ina gidantra per texts pli simpels u era pli lungs. I na saja betg exclus «che auturas ed auturs dovrian gia oz agid dad IA per lur scriver litterar», di Nadina Derungs en l’intervista.
In’istorgia da Barba Clo
Co ch’ina collavuraziun tranter intelligenza umana ed intelligenza artifiziala po crear litteratura, quai ha Pia Plaz entant era mussà cun il raquint «En amei da metal». Quella istorgia ha ella creà cun agid da l’IA «claude.ai». Uschia pon las lecturas ed ils lecturs da la Revista digl noss Sulom era gist giuditgar sezs in tal product.
Quai vala plinavant era per illustraziuns. Las redacturas da la Revista digl noss Sulom han numnadamain profità da la chaschun: Pia Plaz, Cornelia Candreia ed Anita Simeon Lutz han illustrà l’in u l’auter text cun maletgs creads cun IA – e almain qua para quella da far gia pulit buna lavur.
Tranter analog e digital
En il focus da la Revista digl noss Sulom (01/2026) è l’intelligenza artifiziala (IA). L’ediziun dal december cun il titel «Veta digitala» mussa dentant er en general, co ch’il mintgadi è influenzà pli e pli da la digitalisaziun.
Uschia ha per exempel la redactura Anita Simeon Lutz dà ina bella invista, co ch’ella ha chattà l’amur cun agid d’ina plattafurma digitala e tge consequenzas analogas che quai ha gì. Plinavant reflecteschan era Simona Demarmels, Cornelia Candreia e Marcel Hartmann consequenzas, avantatgs e dischavantatgs da la digitalisaziun.
Versets da cafés
En la Revista digl noss Sulom na manca dentant era betg la variaziun. Per quella procura tranter auter Linard Candreia cun ses versets da passatemp. L’autur oriund da Stierva è sa fatg la disa da scriver versets sin la vart davos da quittanzas da cafés. Ina pitschna schelta da quels ha la Revista digl noss Sulom ussa publitgà, malgrà ch’ils versets n’eran atgnamain betg previs per la publicaziun.
En pli chattan ins en l’ediziun actuala era trais texts victurs da la Plema d’aur sco era la rubrica «An tgadafi» ch’è deditgada a Betty Bossi. Consequentamain cumpiglia questa part er intgins recepts da cuschinar a chasa.
Gust da leger dapli?