Scuol

«La bilinguità es eir ün gest da bainvuglientscha»

Helmut Gossler es daspö quista prümavaira ravarenda a Scuol. El ha surtut la plazza ad interim per 13 mais. Ün discuors davart regals, inscripziuns sün chasas engiadinaisas e la bilinguità sco gest da bainvuglientscha. 

parter

FMR: Sar Helmut, El es intant daspö ot mais activ quia a Scuol sco ravarenda. Co es El rivà quia?

Helmut Gossler: Vairamaing d’eira quai püra casualità. La pensiun nu m’ha cuntantada. Intant ch’eu sun san e n’ha plaschair lavura plü jent inavant co ir in pensiun. Avant meis temp quia a Scuol d’eira fingià dürant set mais ad Andeer sco ravarenda, eir là per surmuntar il temp fin chi vaivan chattà inchün a lunga vista. Üna collega da mai savaiva chi tscherchan urgiaintamaing inchün temporalmaing. E dad Andeer ha quai lura fat la «runda» fin quia. Uschè ch’eu n’ha tschüf ün telefon dal consistori da Scuol e sun uossa daspö principi mai ed amo fin la fin dal prossem mai quia sco ravarenda substitut.

In quel temp ch’El ha intant passantà quia: Co ha El imprais a cugnuoscher quista regiun?

Quia ha – oter sco ad Andeer – la lingua rumantscha amo üna gronda influenza. Avant ch’eu sun rivà quia am vaiva schon dumandà co cha quai sarà lura sco lavuraint ester. E lura n’haja però fat l’experienza d’üna ospitalità e bainvuglientscha impreschiunanta. Eu vez quai per exaimpel pro las confirmandas e’ls confirmands. Quels müdan per mai in tudais-ch, eir schi discuorran vairamaing rumantsch. Quai es ün grond gest da bainvuglientscha. Eu crai cha’ls Rumantschs sajan in tscherts chomps da la vita forsa plü inavant co quels chi discuorran be üna lingua. Our da la bilinguità resulta eir üna avertezza, almain in mia experienza es quai uschea. Ils Rumantschs chüran lur lingua, ma els nu s’isoleschan, dimpersè as drivan.

Chi’s vegn incunter ad El culla lingua, quai resainta El sco grond gest?

Cur ch’eu sun rivà quia n’haja svelt realisà: Il minchadi ha lö quia in rumantsch. Eu n’ha constatà cun grond respet co cha la lingua vain chürada, chi nu’s voul laschar ir a perder la lingua d’üna minorità, dimpersè tilla mantegner. Eir cun tuot ils connex culturals e religius: Las chanzuns cha nus chantain i’ls cults divins sun tuottas in rumantsch. Illas lecziuns da rumantsch ch’eu pigl tradüaina quellas avant, per ch’eu sapcha almain che cha nus chantain insomma. Chi’s resta però listess avert invers quels chi nu discuorran rumantsch, quai resaint eu sco alch extraordinari. Quai am fa esser grat e ch’eu lavur jent quia.Che chi m’ha al principi eir fat star stut, sun las inscripziuns sün bleras chasas. Quai sun vers da sabgentscha i’l plü bel sen. Ed eir vers chi intunan l’evangeli. Per mai es eir quai alch extraordinari, chi s’inscriva sia chasa e muossa uschea: Eu viv suot il pled da Dieu. I’l sen religius ha quai fat a mai gronda impreschiun.

Daja ün’inscripziun chi plascha ad El o resta in algordanza specialmaing?

Illa baselgia da S-charl esa scrit: «Tschêl e terra trapassan, ma il pled da Dieu resta in eternità.» Quai sta eir i’l center da mia cretta cristiana-evangelica: Eu crai cha’ls umans douvran quel pled e cha quel pled tils detta eir cuffort e curaschi da far il bun sün quist muond.

Il pled sta i’l center – co manaja’L quai?

Dürant il temp da refuormaziun s’haja allontanà tuot ils ogets da cult our da las baselgias e fini l’admiraziun da purtrets. Quella vouta as vaiva dit: Central es il pled da Dieu, culla Bibla sco perdütta da quel. La Bibla nun es il pled da Dieu, ma fa perdütta da quel. Schi’s piglia sco exaimpel il tabernacul quia pro nus in baselgia: Plü bod as rechattaiva là üna s-chaffa ingio chi’s magazinaiva las ostias. Quella s-chaffa es lura gnüda montada oura ed i’l spazi chi’d es restà es uossa üna Bibla averta. Quai simbolisescha per uschè dir il minz da la teologia refuormada: Nus stain render accessibel la Bibla a tuot ils umans. Els as dessan fuormar ün’aigna opiniun, lur aigna cretta.

Nus fain quist discuors ün di avant il quart Advent. Co resainta El quist temp, co til passainta’L?

Per nus ravarendas es quai natüralmaing ün temp chi dà bler da far. Ed eir ün temp particular pervi dal messagi extraordinari. Eu nu pens pro quel in prüma lingia a las decoraziuns festivas da las vias, da las vaidrinas ed eir da nossa baselgia. Eu pens al cuntgnü dal messagi: Cha Dieu as muossa illa povertà d’ün uffant. D’ün uffant plajà in pezs, sainza albierg, dadourvart sün ün chomp. Ed ils prüms chi rivan pro el sun pasters. Ils plü povers sun ils prüms chi til onureschan ed aduran. In mia incletta vegnan cun quel uffant manats tuot ils uffants da quist muond a dignità ed onur – cun lur bsögns particulars per amur e protecziun.

Nadal es eir ün temp da cuntrasts: Tanter il messagi ümil e l’opulenza, il commerzi e consüm e’l stress cha tscherta glieud resainta da quist temp. Spordscha El eir ün cuntrapais a quella part dals dis festivs?

Minchüna e minchün es cordialmaing invidà da gnir pro nus e da celebrar ed urar cun nus. Quai es effectivamaing ün cuntraproposta a la cultura dal consüm, da glorificaziun da sai svess e da vanagloria.Vairamaing guardain nus quists dis sün ün uffant nat in povertà. Ils cuntrasts da quist muond muossa eir l’istorgia da Nadal. Pigliain ils trais rais, ils trais sabis da l’oriaint chi rivan pro Gesu: Els s’inclinan davant quist uffant, fan regals ad el. L’exaimpel per nossa üsanza da regalar alch a Nadal sun els. E davovart es Herodes, ün nar fanatic – sco chi tils dà eir i’l muond dad hozindi amo ün o tschel – chi lascha mordriar tuot ils uffants da Betlehem. In quist muond plain cuntrasts nascha quist uffant. Ed apaina ch’el es qua, sto’l mütschir cun Maria e Josef in Egipta. Là s’esa per furtüna pront da dar asil ad els. Quai es il minz da l’istorgia chi vain raquintada.

L’ingaschamaint da singuls per la cumünanza: Quai es ün grond tema in noss temp. Quist ingaschamaint voluntari as redüa vieplü. Pertocca quai eir la baselgia?

Eu pens cha la baselgia stess rapreschantar quella tenuta ed as colliar cun tuot tschels chi accentueschan il bainstar public – e chi as disferenzcheschan eir criticamaing dal muond da consüm e consüm medial. Quai funcziuna intant schon amo, eir schi’s sto dir chi sun plütöst las generaziuns plü veglias chi portan e mantegnan quel ingaschamaint voluntari. Cullas generaziuns plü giuvnas as stessa in alch möd tscherchar ün nouv cumanzamaint, far ün «reset». Quai es tenor mai ün chomp chi pretenda particularmaing attenziun, la lavur cun giuvenils ed uffants.

El ha eir fat lavur pasturala illa praschun. Daja alch our da quell’experienza ch’El po dar inavant a tuot la società?

Scha quai as lascha transferir ün ad ün da la praschun sün nossa società, quai nu saja. Ma illa praschun a Kempten esa uschea cha a Nadal survegnan eir tuot ils arrestats ün regal. Las raspadas ramassan donaziuns particularmaing per ün’acziun da regals illa praschun. Las commembras e’ls commembers da la raspada fan dimena donaziuns explicitamaing per regals chi rivan in praschun. E pels impraschunats es quai propi alch particular. Forsa na per minchün, ma eu am regord d’ün hom – e quel rapreschainta sgüra a blers – chi ha dit retschevond seis regal: «Schabain ch’eu n’ha fat alch nosch, daja umans chi han fat üna collecta per mai, chi han pisserà per ch’eir eu possa festagiar.» Quai til ha commoss e impreschiunà. E quai es bain eir ün bel segn! Eu nu crai cha’ls umans as müdan o amegldran tras puniziun, ma tras experienzas da buntà.

Ün Bavierais a Scuol

Helmut Gossler deriva da Kempten i’l Ällgau bavarais. El ha 70 ons, es bap da trais uffants creschüts e füss vairamaing eir fingià pensiunà. «Illa pensiun nu d’eira però cuntaint», disch il ravarenda chi s’ha ingaschà illa scolaziun da magistras e magisters da religiun in Germania e chi ha eir lavurà sco chürader da l’orma in ospidals e praschuns. Scuol es sia seguonda destinaziun sco ravarenda transitori in Grischun. Avant ha el fingià surtut quel post dürant set mais ad Andeer. (fmr/mst)