Ina scatla pleina cun auguris
Igl 1 da schaner eis ei stau sis onns dapi ch’il historicher e politicher Martin Bundi ei morts. Il december 1985 haveva il cussegl naziunal elegiu el sco pli ault Svizzer digl onn parlamentar 1985/86. Dacuort ha la famiglia cattau, ord il relasch, ina scatla cun cuntegn interessant: Tschiens gratulaziuns haveva Martin Bundi retschiert, auguris da cussegliers federals, convischins, instituziuns, firmas ed organisaziuns.
Igl ei in’anflada interessanta: Ina scatla pleina cun brevs e cartas. Avon 40 onns haveva l’epoca digitala aunc buca entschiet. Ei deva buca WhatsApp e Facebook, nungir YouTube ed Instagram. Ils sulets mieds da communicar eran telegram, telefon e posta. Ins scriveva brevs e cartas, cun scartira a maun ni cun maschina. In tal scazi da correspondenza ha Käthi Bundi-Mittner teniu en salv. Il november vargau ei la vieua dil politicher e historicher Martin Bundi morta ella vegliadetgna da 90 onns. Ils davos meins dalla veta ha ella passentau ella Casa Falveng a Domat e teniu si leu tochen alla fin la gronda scatla da cartun. Enten far uorden e reglar il relasch ein ils affons fruntai sin quella. «Ei setracta da brevs da gratulaziun che bab ha retschiert il december 1985, suenter sia elecziun sco president dil cussegl naziunal», raquenta ina dallas feglias, Annetta Bundi.
Historias e fatgs historics
La FMR ha astgau dar in’uatga ella scatla culla correspondenza dil december 1985. Tschiens cartas, brevs e reacziuns persunalas haveva Martin Bundi retschiert. Mintgina ha sia consorta appreziau e salvau. Annetta Bundi conferma ch’ei seigi l’emprema gada che la famiglia detti envesta en quella correspondenza privata. Cun mirar tras frunt’ins sin historias e fatgs historics. Denter ils gratulants ei il president dalla Societad grischuna d’officiers. Il colonel E. Locher scriva en sia brev: «Ich benütze die Gelegenheit, Ihnen für Ihren anerkannten Einsatz für unsere Landesverteidigung, insbesondere in der Eigenschaft als Präsident der Militärkommission des Nationalrates, bestens zu danken».
Era il president dalla confederaziun, Kurt Furgler, haveva tarmess ils auguris e scret: «Es freut mich, dass damit der Kanton Graubünden nach fast 30 Jahren wieder den Nationalratspräsidenten stellen darf – auch für Deinen Kanton und damit die alte Heimat meiner lieben Mutter bedeutet dies eine hohe Ehre». La mumma da Kurt Furgler, Berta Furgler-Cavigelli, derivava da Siat.
«Mon cher Martin. Bravo!»
Sper il magistrat cristiandemocrat han era tschels cussegliers federals gratulau explicitamein al socialdemocrat Martin Bundi. Pierre Aubert ed Alphons Egli han gratulau, ed era Jean-Pascal Delamuraz. Quel haveva scret, cun scartira a maun e cuort e bien ils 2-12-1985: «Mon cher Martin, Bravo! Tout mes voeux pour ton année présidentielle. E mes amitiés.»
Sur tuttas partidas eran las gratulaziuns persunalas arrivadas. Era l’emprema dunna el cussegl federal, Elisabeth Kopp, haveva scret denter auter: «Für ein Jahr werden Sie nun die Leitung der Debatten innehaben und dabei verschiedene politisch brisante Themen behandeln». L’affera Kopp che ha entschiet 1988 ha buca s’udiu tier.
Quel dalla cumissiun Bergier
Sper politichers naziunals e cantunals ha Martin Bundi retschiert posta ufficiala era dallas instituziuns romontschas. Quei onn 1985 han quellas festivau cun diversas manifestaziuns il giubileum da 2000 onns lungatg retoromontsch.
Lu anfl’ins era ina gratulaziun interessanta da professer Jean-François Bergier. Quel ha connex culla historia moderna dalla Svizra. Il directur digl Institut da historia alla Scola politecnica federala da Turitg ha menau pli tard, da 1996 tochen 2001, la «cumissiun Bergier». Quella ha giu d’intercurir la relaziun che la Svizra ha giu culla Tiaratudestga da Hitler.
Tut in auter gratulant ei Armon Planta da Sent. Il perscrutader da vias historicas scriva a siu amitg Martin Bundi ch’el hagi legiu l’intervesta che seigi cumparida suenter l’elecziun ella Gasetta Grischuna. Ei seigi penibel «pels Grischuns da la pussanza, co ch’els han amo adüna üna temma panica da Tias bunas ideas e da Tia integrità», aschia Armon Planta.
Gratulaziuns da Mustér
Pliras gratulaziuns vegnan da Mustér. Aschia scriva pader Ambros Widmer al nievelegiu: «Il Segner benedeschi vies onn presidenzial che jeu accumpognel culs megliers giavischs e – Vus veis segir nuot encunter – cun enqual oraziun». Era il rectur dalla scola claustrala, pader Urban Affentranger tarmetta ils megliers auguris. Ed ils menaders dalla Landis + Gir a Mustér engrazian e rendan attent als merets: «Die Belegschaft des Werkes Disentis freut sich mit Ihnen über diese hohe Ehrung. Sie haben uns ermöglicht, unter Konkurrenzbedingungen, mit Firmen in Konktakt zu treten welche laufend Bundesaufträge bearbeiten. Sie haben sich als einziger Politiker Graubündens um das Werk Disentis bemüht.»
Tozzels autras brevs persunalas anfl’ins ella scatla dalla famiglia Bundi-Mittner. Aschia era la brev dalla Fabrica da ponn da Trun dils 5 da december 1985 che la direcziun cun P. Decurtins e M. Hülsen ha suttascret.
Ina carta scretta a maun ha Gion Deplazes tarmess. Il scribent sursilvan e rectur dalla scola cantunala exprima siu plascher, cun autras brevs era ils Renanians Jacob Michael e Luzi Battaglia. Il pign scazi che la famiglia conserva, cuntegn correspondenza da tozzels autras persunas. Convischinas e convischins sempels che han vuliu s’exprimer e salidar avon 40 onns il nievelegiu pli ault Svizzer.
Martin Bundi (1932-2020)
Duas generaziuns da scolastas e scolasts grischuns ha Martin Bundi instruiu da 1965 tochen 1997. Da 1966 tochen 1976 eis el staus vicerectur dil seminari scolastic a Cuera. Quei post ha il historicher promoviu dau giu per saver sededicar dapli a siu post politic. Gl’onn 1975 haveva il pievel grischun elegiu il socialdemocrat sursilvan sco cusseglier naziunal. Diesch onns pli tard, il december 1985, ha la combra gronda parlamentara elegiu el sco siu president. Sin plaun internaziunal ei Martin Bundi staus involvaus activamein alla fin dall’uiara freida ell’Europa. Ils onns 1984 e 1985 ha el presidiau la cumissiun federala militara e 1990 e 1991 la cumissiun dalla politica digl exteriur. Da 1993 tochen 1995 ha el menau la delegaziun svizra alla Conferenza da segirtad e collaboraziun ell’Europa. Merets persistents ha Martin Bundi era pil lungatg romontsch. 1985 ha el inoltrau ina moziun che ha francau 1996 gl’artechel da lungatgs ella constituziun svizra. Per siu engaschi per lungatg, historia, per socialesser ed ambient ha la regenza grischuna undrau el igl onn 2013 cul grondi premi da cultura.
Gust da leger dapli?