Ün bel cumün vez tanter fluors … 

La reportascha da la lavur d’üna giuvna architecta davart l’istorgia e la muntada dals balcuns torts m’ha plaschü. Ils balcuns torts fan part da la cultura da noss antenats. Els d’eiran qua per las nonas, ils vamportas pels vegls e be daspera il crap per güzzar, s-chüsai, per batter la fotsch. Tuot plazzà intuorn il bügl. Qua as pudaiva verer, dudir, discuorrer e tadlar – per uschè dir gazetta, radio, e televisiun in d’üna.

Ma lura ha tuot müdà, davo la guerra sun creschüts a l’ur als cumüns metastasas da chasinas e chasettas, chasuns e chasüffels. E guarda be, tuottas as masüran cun la veglia chas’engiadinaisa, las ünas as preschaintan sco boffadas sü cun ot abitaziuns, tuottas cun las fanestras tipicas chi’s drivan inoura vers il muond, cul tet tipic. D’inrar as vezza alch sco ün balcun tort. E quai chi nu das-cha mancar: dapertuot sgrafits. Els sun ils vairs simbols da la chasa engiadinaisa, eir sch’els nu dan plü perdütta dal possessur e da seis pensar, saja quai in latin o rumantsch, o be d’inrar eir in tudais-ch. I’m dà da buonder, scha’ls nouvs possessurs as pon identifichar culs versets religius da Constant Könz.

Eu n’ha eir fingià discutà la problematica dad ün’architectura chi’s venda ad esters e speculants chi sun oura sül guadogn, tils imbüttond ch’els vendan tradiziuns per l’or chi glüscha. Cha la glieud vöglia quists elemaints d’üna tradiziun genuina, e cha dal rest eir ils uordens da fabrica nu permettan tets plats e fanestras massa grondas, han manià Constant Könz e Paulin Nuotclà.

Radschun ch’els vaivan, davo talas cuntraversas ans vaina adüna separats in pasch. Ed eu stögl dir, tuot quista instrumentalisaziun da la tradiziun per motivs da guadogn nu’m disturban. Quai chi’m fa gnir melanconic cur ch’eu pass tras Guarda per exaimpel, es alch oter: I sun las metastasas a l’ur dals cumüns ed eir las chasas veglias, vödas e vendüdas per milliuns. Ellas tradischan ün müdamaint radical dal pensar da l’uman modern. L’uman modern voul esser sulet, el nu voul as laschar disturbar dals vaschins. E perquai sun las stüvas adüna drizzadas vers il sulai, eir scha minchatant as tratta quai be dad üna sfalizcha da desch grads; dasper quistas sfalizchas vezza’l our da fanestra secrets, s-chalas, minchatant üna pitschna chadafö. Sulai e natüra, quai es tuot quai ch’el douvra, e perquai mancan eir ils bügls tanter las chasas, i manca la plazzetta per barattar pleds, i mancan las lobgias per as salüdar. L’uman viva, almain per ün tschert temp, aint in ün muond dapersai, cul toc natüra e’l sulai ch’el adura sco’ls vegls Egipzians. L’architectura muossa la gronda müdada dal muond dad avant tschient ons ad hoz: La cumünanza ha fat plazza a l’ego, eu ed amo üna vouta eu. Nus nun eschan plü dependents ün da l’oter, nus vain otras metodas per ans implir cun novitats realas ed inventadas.

Ed eu füss l’ultim chi nu less hoz eir profitar da quai. Ma i’m fa eir mal. Perquai nu’m lascha tour da chantar eir daman cun plaschair quella dal bel cumün tanter fluors.

Romedi Arquint, per il mument en Danmarc, era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).