Bandunar e spazzar – u turnar e restar?

«Vi là hai jau sajettà l’emprim chamutsch en mia vita. Quai è tut davent. Fertig. Finito.» – Gary Liesch vegn pensiv, cura ch’el stat a l’ur dal precipizi, aut sur la gonda da Brinzauls. Là nua ch’el spetgava pli baud durant la chatscha sin il post devi avant in pèr onns anc in guaud. Uss è quai tut ruschnà aval en la gonda gronda sur il vitg.

Gary Liesch: «Mia chasa – quai è finì»

Gary Liesch ha suttascrit per ir davent. Dapi la segunda evacuaziun dal vitg sajan ils donns en sia chasa vegnids anc pli gronds, memia gronds: «Sanar na gida betg pli. Mia chasa – quai è finì.»

La «dischlocaziun preventiva» saja «almain ina perspectiva», di el. Era sch’el na sappia anc betg, nua ir. Ma el veglia chattar ses ruaus, insanua auter. Far tras anc dapliras evacuaziuns na vegnia betg pli en dumonda. Gary Liesch è unfis: «Suenter survegns puspè in SMS: ‹Versammlung in der Aula, 19.00, Sonntag 13.00 Uhr Dorf verlassen›. Fertig, jau vom per mes fatg. Insanua che jau poss star. Fertig.»

Ernst Liesch: «Quai è enorm malgist»

Sin la Mantogna sur Cazas è Ernst Liesch vi da fender laina per stgaudar la chasa veglia ch’è ses dachasa transitoric dapi la segunda evacuaziun da Brinzauls. «Igl è bun da far da quellas lavurs, alura n’èn ins betg adina cun ils patratgs a Brinzauls.»

Ernst Liesch lascha encrescher per la Val d’Alvra, nua ch’el dat curling e va a chatscha. Ma turnar en lur chasa na veglian el e sia dunna Lisbeth betg pli. La muntogna sur il vitg na dettia betg ruaus: «Ir e turnar ed ir e turnar, quai n’è betg ina vita. Perquai avain nus decidì da dar si Brinzauls.»

Tuttina n’ha Ernst Liesch fin ussa betg suttascrit per la «dischlocaziun preventiva». Tar quella surpiglian Chantun e Confederaziun 90 % dals custs indemnisads. Ma Ernst Liesch n’è betg d’accord cun las cundiziuns, co ch’i vegn quintà. Cun ils 270 francs ch’ins survegnia per il meter quadrat na possian ins betg cumprar insatge cumparegliabel en la regiun – e l’entira surfatscha enturn chasa na vegnia gnanc quintada. Tut en tut perdia el la mesadad: «Nus tschertgain dapi passa in onn in’abitaziun, en Val d’Alvra ed en Tumleastga. Ma cun ils raps ch’els ma vulan dar, na vegn jau gnanc da cumprar in’abitaziun da 4,5 chombras.» Perquai manegia el: «Plimas tuts che ston laschar. Quai è normal. Ma betg en quella maniera. Betg da perder la mesadad. Onns or han ins lavurà ensemen, per laschar enavos insatge als uffants. Ed ussa vegn prendì davent la mesadad. Quai na po bain betg esser. Quai è per mai enorm malgist.»

Georgin Bonifazi: «Lura n’avain nus nagin vitg pli»

Georgin Bonifazi vesa puspè la glisch a la fin dal tunnel. Avant in onn ruschnava il vitg anc 2,5 meters ad onn aval, curt avant Nadal 2025 èsi anc 20 fin 30 centimeters. Quella reducziun è d’engraziar al tunnel da drenascha sut il vitg che n’è anc betg construì a fin. «Il clutger da la baselgia da Brinzauls n’è er betg pli uschè inclinà sco avant», ha il pur observà.

Uschè spert sco che l’evacuaziun va a fin, vulan ils Bonifazis turnar en patria da lur exil giu Landquart. La muntogna sur Brinzauls na fetschia ad els betg tema. E grazia a l’effect dal tunnel da drenascha èn els persvadids ch’i dettia puspè ina perspectiva per lur vitg. Annette Bonifazi: «Noss pli grond giavisch è che noss uffants possian far vinavant da pur si qua.»

Ma els vegnan a stuair far da pur en in vitg per part destruì. Ils bajetgs da las persunas che vulan dischlocar ston vegnir spazzads. Quai prevesa la lescha forestala federala ch’è la basa per survegnir las subvenziuns da Berna. Era sche las chasas n’han betg donns – ed era sch’i na dat betg in scumond permanent da viver a Brinzauls. Georgin Bonifazi na chapescha quai betg: «En la via principala avain nus 23 bajetgs – chasas ed uigls. Da quels fissan 18 fin 19 davent, quels fissan simplamain spazzads. Lura n’avain nus nagin vitg pli.»

I dat bain ina largia en questa lescha forestala federala, per tuttina pudair salvar tschertas chasas bandunadas sin basa d’ina expertisa da la tgira da monuments e mantegnair uschia il maletg dal vitg. Ma questas chasas na dastgan lura betg pli vegnir abitadas.

Maria Müller: «I fiss bel d’avair puspè questa cuminanza»

Ina varianta per ir davent da Brinzauls è da bajegiar danovamain sin ina «zona da dischlocaziun» entaifer la vischnanca d’Albula/Alvra. Blers giessan gugent a Vazarouls, sco la famiglia da Maria ed Andrea Müller e lur dus uffants. Els s’audan tar ils ultims che han cumprà ina chasa a Brinzauls, avant 13 onns, amez il vitg. Ed els chattassan gugent puspè lur vischins da Brinzauls a Vazarouls: «I fiss bel d’avair puspè questa cuminanza. Ed era da savair da simplamain esser insanua, nua ch’ins sa: Qua èsi bun, qua pudain nus restar.»

Ma sche quai daventia realitad, na sappian els anc betg. E quai saja grev. Las cundiziuns ch’èn en discussiun per vegnir a Vazarouls èn numnadamain severas – era per evitar la speculaziun. Ed ellas èn dispitaivlas. 20 onns duain ins stuair abitar sez en quella zona. Ubain diesch onns, cun pajar ina taxa, sch’ins va lura davent. Per ils numerus possessurs da chasas da Brinzauls che han passa 60 onns è quai difficil. Quants che vegnan a star in di a Vazarouls, cura e sut tge cundiziuns, quai è tut anc intschert per l’entschatta dal 2026.

Cler è: A la fin perdan tuts insatge, malgrà la pussaivladad da dischlocar. Maria Müller di perquai: «Quels che van davent, bandunan lur dachasa. E per quels che restan, n’è il dachasa betg pli il medem. Quai n’è betg lev.»