Cartulinas e cigarettas
Il fotograf Andreas Bergamin ha durant quatter decennis documentà il svilup turistic da la regiun Vaz. Ensemen cun sia dunna Emmi ha el manà in studio da fotografia a Lai e sviluppà millis cartas postalas. Sia collecziun da fotografias è ussa per part era disponibla online, era grazia a sia figlia Livia Bergamin Strotz che ha zavrà il grond relasch.
L’idilla da cartas postalas, sco quai che ins di tranteren, quella è da vesair sin las fotografias dad Andreas Bergamin (1929 – 2004): qua ina bella cuntrada cuverta cun naiv, là turistas cuntentas sin patins, qua in lajet alpin cun in patgific banchin cotschen.
Il relasch dad in dals enconuschents fotografs da Lai documentescha il svilup da la regiun Vaz durant radund 40 onns. Millis chartas postalas han Andreas e sia dunna Emmi Bergamin-Rizzi (1924 – 1998) sviluppà e producì en lur studio amez Lai, gist sper la Voa principala. Andreas Bergamin fotografava cuntradas, hotels, chasas da vacanzas, ma era era da la partida ad occurrenzas da sport, durant lavurs da construcziun, a festas dal vitg ed a bals en ils hotels.
Grazia a Livia Bergamin Strotz (70) – in dals tschintg uffants dal pèrin – e cun agid da la Fundaziun grischuna per fotografia è ina part dal relasch uss er accessibel online.
Dapi bunamain 20 onns gia vidlonder
«I fiss stà donn, sche tut questas fotografias e cartas postalas fissan simplamain sa tschentadas en il rument», di la biologa pensiunada a chaschun da la visita da la FMR a Wil (SG), ses lieu da domicil. E perquai è ella dapi bunamain 20 onns vidlonder da far urden, sortir ed archivar la lavur da ses bab. «Jau hai investì fitg bleras uras per quest project. Quai è mo grev da dumbrar.»
Zavrar il relasch da ses bab è per Livia Bergamin Strotz dentant dapli che mo «lavur». Igl è er in regurdar a temps vegls: «Tar blers motivs sai jau natiralmain detg exact nua che las fotografias èn vegnidas fatgas.» I saja perquai sco da s’entupar cun insatgi ch’ins enconuscha fitg bain da pli baud.
Ils cumenzaments
Ozendi datti strusch pli studios da fotografar sco quel dals Bergamin. Mintgin fa sez las fotos, cun l’agen telefonin, gratuit, e spedescha quellas vinavant. Ma anc durant la segunda mesadad dal 20avel tschientaner devi trais fatschentas da fotografias a Lai. Nagina dad ellas ha survivì il sigl en il temp digital.
Andreas Bergamin, il fundatur da Foto Bergamin, aveva sco emprim fatg ina scolaziun da fotografar a Neuchâtel. Suenter ha’l surprendì la stizun da fotos existenta da Baer Loy. Er ils dretgs da las fotografias da lez fotograf haja el cumprà, uschia Livia Bergamin Strotz.
Dal 1952 ha la fatschenta avert las portas a Lai – en il lieu da cura che è creschì fermamain suenter la guerra. Ina gronda part dals runals èn vegnids bajegiads ed ils osps da tut ils pajais èn vegnids en rotschas en la regiun da vacanzas. Il boom turistic-immobigliar tegna enfin oz, Lai è ina da las pli grondas destinaziuns da skis dal Grischun.
Salata da cartas postalas
Dal progress economic general han er ils Bergamins profità. «Daners cun las fotografias han els cunzunt fatg d’enviern. Dasperas han mes geniturs anc vendì cigaras e cigarettas.» Las cigarettas, quellas sajan sa chapescha era marschadas tar ils indigens durant l’entir onn, uschia la dunna. «Per il paun sin maisa han las cigarettas procurà, e per il paintg suror las fotografias», raquinta Livia Bergamin Strotz.
I saja stà in tipic affar da famiglia, er ils tschintg uffants hajan gidà: «Nus avain sustegnì dapertut, en la vendita, per far empustaziuns, da sviluppar fotografias ed era cun emplenir si las cartas postalas vi dal stan.» Questas cartulinas faschevan la svieuta, di ella. Oz è quai strusch pli da s’imaginar.
Livia Bergamin Strotz sa regorda cun in surrir: «Mia mamma ans scheva tranteren: ‹Sche nus n’avain nagut pli da mangiar sin maisa, datti salata da cartas postalas. Ins sto mo laschar tras il ‹schredder› las cartulinas, e gia han ins spaghettis da cartulinas.›»
In process infinit
Crescher si cun in bab-fotograf muntava era ch’ils uffants dastgavan tranteren star model per experimentar, sco ch’ella tradescha. «Per exempel avain nus ina giada stuì star fitg ditg senza ans mover davant duas chandailas, enfin ch’igl ha funcziunà bain cun l’illuminaziun e qualitad.»
Anc oz è ella versada, sch’i va per il vocabulari specific dad objectivs, negativs, maschinas per engrondir ed uschia vinavant. En il tschaler da Livia Bergamin Strotz sa chattan anc intgins apparats dal labor da fotografar da Foto Bergamin. «Tut quai èn prest gia artefacts istorics», di ella. Las maschinas pesantas dattan perditga d’in temp nua che far fotografias muntava cunzunt dad avair gronds apparats en chasa e da runar quels al lieu da fotografar.
Il relasch dad Andreas Bergamin è prezius. Quai ha era la Fundaziun grischuna per la fotografia cun ses manader Pascal Werner realisà. Intginas fotografias èn gia vegnidas digitalisadas ed accessiblas online: «Nus essan pir al cumenzament. Enfin uss è be ina pitschna part archivada. Igl èn bels documents dal temp.»
Per Livia Bergamin Strotz èsi evident ch’ella vegnia anc in temp s’occupar cun l’ierta da ses bab: «Quai è in process che na finescha mai», di ella guardond sin la pluna cartas postalas, nua ch’igl è da vesair natira innocenta, travasch turistic amez Lai e pastgiras romanticas cun ina u l’autra chaura pasculanta.
Per Livia Bergamin Strotz èsi evident ch’ella vegnia anc in temp s’occupar cun l’ierta da ses bab: «Quai è in process che na finescha mai», di ella guardond sin la pluna cartas postalas, nua ch’igl è da vesair natira innocenta, travasch turistic amez Lai e pastgiras romanticas cun ina u l’autra chaura pasculanta.
Gust da leger dapli?