Prest ina doctoressa surmirana

I sto esser stà in fitg bun sentiment – Dominique Caglia (30) discurra d’in «surlevtg». Il november ha ella inoltrà ina lavur da var 400 paginas. Sis onns ha ella perscrutà e lavurà londervi. Ses professers ston uss leger e giuditgar la dissertaziun. Il mars suonda la defaisa a bucca a l’universitad da Friburg.

La defaisa dura passa in’ura e la scienziada surmirana vegn lura a declerar ils resultats da sia perscrutaziun. Ils professers, in assessur ed il public pon tschentar dumondas. Suenter la publicaziun da la lavur survegn Dominique Caglia (guarda box) – sche tut va bain – il titel academic da doctoressa.

Ils sis onns per questa lavur na paran betg d’avair starmentà la scienziada. Il pli gugent restass ella numnadamain en la perscrutaziun. Ella haja gia in nov project en mira, tradescha ella a la FMR. Sco gia per la dissertaziun lavurass ella era per lez project a la Scola auta da pedagogia dal Grischun.

«Plaschair da pleds»

«Förderung einer Minderheit in der Minderheit» è il titel da la dissertaziun. I va per il stgazi da pleds tudestg d’uffants a scolas rumantschas. Spezialmain sut la marella prenda la lavur la cumpetenza dad uffants che discurran a chasa in’autra lingua che rumantsch e tudestg. Per las regiuns rumantschas è quai savens il portugais.

Ma pertge gist il stgazi da pleds? «Jau hai mezza adina gì plaschair da pleds, jau hai fatg glistas da pleds e cumpareglià ils differents linguatgs», di Dominique Caglia. Il stgazi da pleds saja impurtant era per leger, per scriver e per autras abilitads linguisticas. Plinavant saja in bun stgazi da pleds tudestg decisiv a la fin da la scola primara. Sin il stgalim aut vegnia suenter instruì quasi tut per tudestg.

Sfida per uffants da lingua portugaisa

Quest pass dal rumantsch al tudestg saja ins sfida cunzunt per ils scolars d’ina autra lingua, explitgescha la perscrutadra. In emprim test da stgazi da pleds haja mussà: Ils uffants, che discurrian a chasa rumantsch, sappian a la fin da la primara bunamain uschè bain tudestg sco ils uffants cun geniturs tudestgs.

Auter saja quai tar ils uffants che discurrian a chasa portugais. «Il test ha mussà quant bass che lur nivel da stgazi da pleds tudestgs è per propi», di Dominique Caglia. Co pudess ins sustegnair meglier quests uffants d’emprender tudestg e sa preparar per la scola superiura? Questa dumonda è stada centrala en sia dissertaziun.

Cun agid dal rumantsch

Ditg ha valì la devisa ch’i saja da discurrer stgettamain la lingua estra durant l’instrucziun d’ina nova lingua. Da questa devisa èn ins sa distatgà in pau ils ultims onns. «Studis han mussà ch’igl è tendenzialmain e per part era signifitgantamain pli simpel dad emprender ina lingua estra cun agid d’ina lingua ch’ins sa gia», di Dominique Caglia. Ella ha vulì savair, sche quai valia era per las scolas rumantschas e sch’ils uffants da lingua portugaisa profiteschan dal rumantsch cun emprender tudestg.

En sis scolas da trais regiuns idiomaticas ha la perscrutadra examinà tge che funcziuna meglier: emprender pleds tudestgs be cun explicaziuns tudestgas ubain cun agid dad explicaziuns rumantschas? 60 pleds tudestgs han ils scolars u las scolaras da la tschintgavla e sisavla classa gì d’emprender. I sa tractava per exempel dad «auffallen», «entfallen», «durchführen», «erfordern», «umsetzen». Ils pleds paran l’emprim mument simpels, ma per uffants, che n’han ordaifer la scola strusch contact cun il tudestg, èsi tuttavia pleds pretensius.

A la fin ha la perscrutadra examinà cun tests cun tge explicaziuns ch’ils scolars e las scolaras han emprendì meglier ils pleds tudestgs. En pli ha ella interrogà las magistras ed ils magisters tge experientscha ch’els hajan fatg.

Scolars debels profiteschan

«Tenor la statistica dals tests n’hai dà nagina differenza signifitganta tranter las explicaziuns rumantschas e las explicaziuns tudestgas», di Dominique Caglia. Cun omaduas variantas hajan ils scolars emprendì quasi tuttina bain ils pleds tudestgs. «Ma igl è sa mussà la tendenza che las explicaziuns rumantschas eran pli effizientas che las tudestgas per ils uffants d’in’autra lingua.»

Ils discurs cun la magistraglia hajan lura demussà resultats pli clers. «Cunzunt ils scolars debels profiteschan da l’explicaziun rumantscha», di Dominique Caglia. Ella menziunescha l’uschenumnà «effect da Matteus» che di: Tgi che posseda bler, retschaiva bler. En la scienza da linguas saja quest effect derasà e per l’emprender linguas muntia quai: Ils uffants ferms profiteschan pli fitg. «Ma cun l’agid dal rumantsch pon ins cunzunt gidar ils debels e rumper il ‹effect da Matteus›», di la doctoranda. «Las explicaziuns rumantschas sustegnan quels che dovran il pli fitg agid.» Ina da sias conclusiuns è perquai che las persunas d’instrucziun na duain betg sa nuspir da duvrar punctualmain il rumantsch durant l’instrucziun da tudestg. «Il rumantsch è ina resursa impurtanta e na fa franc betg donn.»

Glistas da pleds frequents

Sco gia menziunà less Dominique Caglia perscrutar vinavant e di: «Il stgazi da pleds na ma lascha betg liber. En l’avegnir less jau però ma fatschentar cun il stgazi da pleds rumantsch.» La professura da rumantsch e didactica da rumantsch a la Scola auta da pedagogia dal Grischun vegn ad inoltrar ina dumonda da sustegn per in project da perscrutaziun per far ina glista dals pli frequents pleds. I na giaja betg per pleds dal mintgadi, mabain per pleds d’ina lingua formala per exempel en las medias, declera Dominique Caglia. «Supposiziun» ubain «pretaisa» èn exempels per pleds rumantschs che tutgassan sin la glista. «Talas glistas èn franc gidaivlas per la scola», di Dominique Caglia. «Las persunas d’instrucziun vesan lura ch’i sa tracta bain da pleds frequents, ma tuttina anc grevs. E las glistas mussan tgenins pleds ch’i renda da mussar als scolars.»