Rumantschia

Ils frars da las undas cotschnas

Var tschintg onns han Martin e Gion-Andri Cantieni lavurà vi da programs da correctura per tut ils idioms e per il rumantsch grischun. Quests dis è la versiun sursilvana dal spellchecker vegnida preschentada – e cun quai è la lingua rumantscha vegnida francada anc pli ferm en il mund digital. Per quest motiv ha la redacziun visità ils dus frars en lur biro datiers da la Langstrasse a Turitg.

parter

Plitost spartanic èsi drizzà en en la centrala da Martin Cantieni (41) e Gion-Andri Cantieni (38) amez Turitg: Duas plantas da stiva che han survegnì in pau pauc’aua, ina flipchart cun scrivlim en fieuter nair, duas u trais maisas da biro cun moniturs e cabels ed in squitschader.

Sulettamain in pitschen detagl tradescha che ils dus frars lavuran qua datiers da la Langstrasse tranter auter era per la lingua rumantscha. Sin ina curunina da cudeschs stattan en retscha ils vocabularis voluminus: il Lexicon Romontsch cumparativ dad Alexi Decurtins, il Sonder/Grisch per il Surmiran, il Tönjachen/Bezzola per il Ladin, ma er anc auters exemplars monumentals pli rars e pli vegls.

Undas cotschnas, sche sbaglià

A partir d’immediat è il uschenumnà spellchecker, in program che controllescha l’ortografia da texts, disponibel per tut ils tschintg idioms e rumantsch grischun (guarda era box). «Ditg simpel èsi uschia: Tgi che scriva ussa per exempel en in document da word u en auters programs da computer insatge per sursilvan u per auters idioms, quel po laschar curreger la maschina quai», declera Martin Cantieni, il manader dal project.

Quai munta: Cun finas undas cotschnas vegnan pleds suttastritgads, sch’els èn scrits a moda sbagliada. Ch’i dat ussa quai era per il rumantsch, è in grond pass. Durant tschintg onns ha la firma «far.ch» da Martin e Gion-Andri Cantieni realisà il project ch’è vegnì purtà da la Pro Svizra Rumantscha, finanzià da Confederaziun e Chantun e sustegnì ferm da la Lia Rumantscha.

Tschientmilli da pleds han stuì vegnir endatads or da differentas funtaunas sco vocabularis stampads e d’autras publicaziuns: conjugaziuns, declinaziuns, furmas femininas e plurals. «Gist per il sursilvan èsi ì in pau pli ditg, perquai ch’il vocabulari sursilvan è bajegià si in pau auter che tschels vocabularis idiomatics», uschia Martin Cantieni. L’emprim spellchecker, quel per l’idiom surmiran è gia disponibel dapi l’onn 2022. Successivamain èn ils ulteriurs idioms sutsilvan, puter e vallader suandads.

«Interessant da vesair la gronda varietad dal rumantsch»

«L’entira chaussa n’è forsa betg ‹rocket science›», relativescha Martin Cantieni la tecnica davos il project. «Da principi èsi stà da pavlar il sistem cun lungas glistas da pleds e quai è davairas in sistem fitg vegl. L’emprima giada ponderà davart quai avain nus gia avant 20 onns.» Propi blera lavur haja dà cunzunt lura la controlla manuala ch’è vegnida fatga da linguistas e linguists incumbensads da la Lia Rumantscha.

La lavur da programmar ha fatg ses frar, Gion-Andri Cantieni. El è da professiun informaticher, ma el s’interessescha fitg per il rumantsch. Per el èsi stà in bel project, nua ch’el ha emprendì bler, sco ch’el di: «Igl è stà interessant da vesair la gronda varietad da la lingua. E nus avain en mintga idiom chattà insatge ch’i na dat en nagin auter idiom.» La correctura da pleds cun il computer ha cunzunt er in aspect fitg pratic, chatta Gion-Andri Cantieni. «Impurtant per nus èsi cunzunt stà da lavurar cun il sistem existent dal Pledari Grond e betg da forsa crear in nov program», di el. Uschia saja garantì che il sistem funcziuna er anc en blers onns e che la Lia Rumantscha sa manar ed actualisar vinavant il vocabulari dal rumantsch. Dal rest: Il Pledari Grond vegn actualisà di per di da linguistas e linguists da l’organisaziun tetgala dals Rumantschs. 

«Igl è stà interessant da vesair la gronda varietad da la lingua. E nus avain en mintga idiom chattà insatge ch’i na dat en nagin auter idiom.»

Gion-Andri Cantieni

«Uss avain nus il stan dals onns 1990»

Era Gion-Andri Cantieni di en vista al project che ha ussa chattà ina fin: «Da principi è quai che nus avain uss il stan dals onns 1990 per autras linguas.»  Els dus vesan omadus anc grond potenzial per la digitalisaziun da la lingua. «I dess anc bler da far, per exempel en direcziun intelligenza artifiziala u lura simplamain anc da connectar dapli las purschidas che èn gia avant maun.» In project, numnadamain versiuns auditivas da mintga pled, è gia en la pipeline.

Il bun dal project saja dentant in effect lateral, sco ch’els explitgeschan: Il sistem digital è vegnì pavlà cun ina massa novas datas. «E quellas pon vegnir duvradas open-source era per auters projects, quai vul dir: Ellas èn disponiblas per in e mintgina», cumplettescha Martin Cantieni. Il problem da projects digitals da linguas minoritaras sajan numnadamain adina las datas che manchian. Per autras linguas dettia bler pli gronds corpus.

Malgrà ch’il project dal spellchecker ha francà la lingua rumantscha pli ferm en il mund digital, restan ils vocabularis stampads da Decurtins e Tscharner e cumpagnia anc vinavant sin la curuna da cudeschs en il biro a Turitg. «Era sch’els han uss anc in pau dapli mo ina funcziun decorativa», di Martin Cantieni cun in surrir.

Co installar il “spellchecker”?

In spellchecker è ina software che gida a controllar l’ortografia da texts redigids sin il computer. Il program è disponibel sin differentas applicaziuns: macOS, Mozilla Firefox, LibreOffice, Mozilla Thunderbird u Adobe InDesign e natiralmain era per Word da Microsoft 365. E sche ins vul betg installar insatge, san ins era copiar ses text en il formular che è disponibel sin pledarigrond.ch.

Indicaziuns exactas co installar il spellchecker èn da chattar sin pledarigrond.ch. Là èsi da cliccar sin l’idiom giavischà, e lura sura sin “program da correctura”. Da vart dretga èsi explitgà per mintga applicaziun co proceder per l’installaziun.