A la tschertga da las «vairas» strias

Igl è temp da tschaiver. Dunnas cun scuas sut il tgil, chapels a piz sin il chau e variclas en fatscha vesan ins perquai puspè en giassas e streglias grischunas. Gea, il costum da la stria è in dals populars. Mintgin e mintgina ha numnadamain in’idea, co ch’ina stria sto vesair or ed era co che ses rir sto tunar.

Cura ch’i na va betg per il maletg popular da strias, mabain per fatgs istorics, è quai dentant in pau auter. «En il Grischun è la persecuziun da strias perscrutada en moda insuffizienta», ha Antonia Bertschinger explitgà envers la FMR. L’istoricra ed autura domiciliada a Bravuogn è sa messa a la tschertga da las «vairas» strias en il rom d’in project da perscrutaziun. Ils resultats finals da quella lavur a l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (ICG) èn da spetgar pir ils proxims onns. In’invista en sias retschertgas dat Antonia Bertschinger dentant gia ils 28 da schaner 2026 a Beiva. Ma a las strias da tschaiver vegn ses referat a dar pauc spazi. Ella veglia tranter auter far ina fin ad ideas faussas da strias.

Passa 1000 process

Ina da las finamiras principalas dad Antonia Bertschinger è da far urden e da cumplettar la savida manglusa davart strias. Schegea ch’igl èn attestads en il Grischun passa 1000 process cunter strias tranter ils onns 1434 e 1779, è la situaziun da las funtaunas numnadamain per part incumpletta. Entant che la Surselva ed er il Grischun talian disponan da relativamain bleras funtaunas, èn talas stgarsas per l’Engiadina e parts dal Grischun Central (guarda foto). E quai vul Antonia Bertschinger midar uschè lunsch sco pussibel: «Jau evaluesch era novas funtaunas ed emprov da dar ina survista actualisada. En quest connex avain nus era supplitgà la populaziun d’ans trametter funtaunas.»

Sco che l’istoricra oriunda da Turitg ha ditg, na saja la mancanza da funtaunas dentant betg la suletta sfida: «I mancan en pli era las lavurs scientificas. Danor quellas da l’istoricher sursilvan Hubert Giger per la Surselva e singulas autras publicaziuns datti pauc. E gist quellas pli veglias èn savens strusch scientificas.» Da quellas derivian la finala era teorias betg fundadas davart strias.

Il mitus da las spendreras

In exempel per ina teoria faussa saja il cas da las spendreras, sco che Antonia Bertschinger ha punctuà: «L’idea che cunzunt spendreras sajan vegnidas persequitadas sco strias è in mitus. Tenor las funtaunas na constat quai betg.» Anzi, tenor ella sajan plitost ustieras stadas victimas. Probablamain perquai ch’ellas eran pli preschentas en il public.

Ma era quai saja per il mument be ina teoria, conceda Antonia Bertschinger ch’emprova da chattar musters tar la tscherna da las victimas: «Igl è però savens difficil d’insumma identifitgar las persunas. Jau hai dentant constatà ch’i tutga bleras giadas entiras famiglias.»

Da far supposiziuns betg fundadas eviteschia ella dentant, ha Antonia Bertschinger agiuntà: «Jau sun sceptica envers bleras teorias en connex cun la persecuziun da strias, cunquai ch’igl è simplamain difficil da documentar quellas.» Cler saja dentant che la maioritad da las persunas persequitadas en il Grischun sajan stadas dunnas, numnadamain radund 80 %.

Funtaunas «caoticas» a Beiva

Sper la mancanza da funtaunas e lavurs scientificas menziuna Antonia Bertschinger era la lectura ed analisa da las funtaunas sezzas sco sfida. «En tscherts lieus sco la Bregaglia han ins documentà relativamain precis ils process cunter strias. Ma per exempel a Beiva èn las actas plitost caoticas.» E quai muntia blera lavur da lectura minuziusa e per part stentusa: «Las infurmaziuns relevantas chattan ins mintgatant be en frasas subordinadas tranter faussas accusaziuns da striegn. Ed ils manuscrits n’èn sa chapescha betg adina ils pli legibels.»

Da sia perscrutaziun di Antonia Bertschinger damai: «Igl è in sforz enorm.» Ch’ella survegn en il rom dal project sustegn d’auters perscrutaders, saja damai in grond sustegn ed avantatg da l’ICG. Uschia ha ina genealoga gidà d’evaluar ils documents da la Bregaglia e l’anteriur professer da rumantsch Georges Darms ha transcrit e translatà intgins documents rumantschs (guarda box).

Ils onns suenter 1650

Sper las victimas èn en il focus dad Antonia Bertschinger en pli ils onns tranter 1650 e 1700. Durant questa perioda ha numnadamain gì lieu la maioritad dals process cunter strias en il Grischun. «La persecuziun da strias tras las dretgiras para dad esser stada in pau sco in fenomen da moda. In effect da lavina ha en pli gì ch’ins ha sfurzà sut tortura las victimas d’inditgar autras persunas», constatescha Antonia Bertschinger en quest connex.

Sco ch’ins po leger en la descripziun dal project sin la pagina d’internet da l’ICG, datti dentant er in’ulteriura finamira, numnadamain d’intermediar ils resultats. E quai vegn Antonia Bertschinger pia gia a far proxima mesemna saira cun ses referat. Sco ch’ella ha gia ditg envers la FMR, mettia ella alura tranter auter il focus sin las funtaunas caoticas da Beiva.