A la tschercha da la vardà dal Waldhaus
Quista fin d’eivna es a Scuol la premiera dal film «Herbstfeuer». La documentaziun muossa co cha Rolf Zollinger, l’ultim directer da l’Hotel Waldhaus a Vulpera, prouva insembel cul cumissari da pulizia pensiunà Peter Lang da schoglier il cas da l’hotel istoric chi’d es ars giò in circunstanzas mai scleridas. Ed imprometta nouvas invistas e nouvas perspectivas in l’incendi misterius.
«Desdrüt ün toc istorgia hoteliera» vaiva la «Engadiner Post» titulà in mardi, ils 30 mai 1989. Trais dis avant, in sonda ils 27 mai 1989, d’eiran ils pumpiers da Tarasp, Scuol e Sent gnüts alarmats intuorn las tschinch a bunura pervi d’ün fö in l’Hotel Waldhaus a Vulpera.
«Cur cha nus eschan rivats quia d’eira fingià ün grond füm i’ls locals suotterrans. I nu s’ha pudü ris-char dad ir aint per verer sainza ils indrizs da gas», ha dit amo quel di Christian Fanzun invers RTR, sco vicecapo dals Pumpiers Tarasp e cun l’hotel fümond davo sai. Cuntschaintamaing es l’hotel istoric quel di ars giò fin süls mürs, «ün di avant cha’l cader füss rivà a Vulpera, duos dis avant chal rest dal persunal füss rivà ed ün’eivna avant chals prüms giasts da quella stagiun füssan rivats», quinta Rolf Zollinger, l’ultim directer da l’Hotel Waldhaus (guarda eir boxa).
Da salvar nu daiva davo quel fö plü nöglia, da discutar però tant daplü. Fin hoz nu sun las circunstanzas da l’incendi scleridas, ma accumpagnadas da famas, speculaziuns ed inculpaziuns.
Il cas vain investigà amo üna jada
Uossa, s-chars 37 ons plü tard, vegnan preschantadas nouvas invistas i’l incendiamaint misterius – i’l film documentar «Herbstfeuer» da Roman Vital. Quista sonda vain il film muossà per la prüma jada publicamaing in l’Hotel Scuol Palace a Nairs. «Eu nu preschaint ün purtret prefabrichà dal cas», disch il redschissur, «ma bainschi nouvs fats e nouvas perspectivas.»
Seis film accumpogna a Rolf Zollinger e’l cumissari da pulizia pensiunà Peter Lang chi fan retscherchas amo üna jada e prouvan da schoglier il cas. «Id es l’istorgia d’ün directer sainza hotel chi nun ha fin hoz na digeri quai chi’d es capità quella jada», disch Roman Vital, «e chi va uossa insembel cun seis ami amo üna jada in tschercha da la vardà.»
Ün’istorgia universala
Roman Vital es il figlioul da Rolf Zollinger, chi vaiva fat amicizcha cun seis bap cur ch’els duos lavuraivan sco cuschinunzs i’l Suvretta House a San Murezzan. «Cur cha l’Hotel Waldhaus es ars giò vaiva eu 14 ons», quinta Roman Vital, «cun meis pin nu vaiva tant contact, ma eu d’eira stat là üna jada in visita e m’algord co ch’eu exploraiva cul figl da Rolf ils schlers da l’hotel. E cha da tschaina servivna ün büfè gigant pels giasts nöbels, da quel pudaiva metter che ch’eu laiva sün meis plat.»
Pür var 20 ons plü tard ha el lura discurri la prüma jada intensivamaing cun seis pin sur da l’incendi. «E lura pür n’haja realisà cha quist misteri til preoccupa amo adüna ferm e vain eir adüna amo discutà illa regiun.» Ch’el saja stat stut cha quai d’eira davo tant temp amo adüna ün tema. «I va per üna gronda perdita persunala. Ma eir per ün’epoca importanta chi’d es oramai passada. Perquai ha quell’istorgia eir alch universal.»
La decisiun da realisar definitivamaing il film ha’l però trat pür cur cha’l seguond protagonist d’eira eir da la partida – apunta il cumissari pensiunà Peter Lang. «Quel vaiva impromiss a meis pin ch’els piglian davo sia pensiun amo üna jada per mans il cas. E cun el vaiva üna situaziun equilibrada – il directer pertoc emoziunalmaing e’l cumissari chi s’orientescha vi dals fats.»
Drivi il tresor pel film
Quai d’eira eir per Rolf Zollinger üna cundiziun per insomma far part dal film documentar – ch’eir Renato Testa, quella jada cunproprietari da l’Hotel Waldhaus e Peter Lang, quella jada pulizist a Scuol, sajan perinclets. Al directer sainza hotel es bain consciaint ch’el e Renato Testa valan per blers fin hoz sco culpabels da l’incendi. «Nus duos savain cha nus nu vain nöglia da chefar cun quai», disch Rolf Zollinger, «il perche – quai sta per mai davantvart.»
I’l trailer dal film vain muossà üna scena, illa quala Rolf Zollinger disch: «Schi s’ha üna rabgia sün mai, lura as poja quai exprimer eir oter co cun ün zurplin.» Tenor el es l’hotel ars giò per far vendetta. «Eu vaiva quella jada scrit sü tuot, miss quel palperi i’l tresor e dit a meis figl: ‹Quel di ch’eu nu sun plü, poust tour oura quel palperi, lura sast chi chi d’eira.›»
Oramai ha’l uossa drivi fingià plü bod seis tresor. «Per quist film n’haja stuvü discuorrer fich avert – e natüralmaing eir dar al cumissari invista in meis palperi», disch Rolf Zollinger. Ed agiundscha lura però eir cha quel haja sia aigna vista sül cas. «Quel laiva svess ir a fuond a quista chosa, laiva savair tuot fin in l’ultim detagl e nun es i intuorn massa sensitiv cun mai.»
«Cun agüd da las actas as vezza, chi nu dà ingünas respostas simplas. La vardà es d’inrar be unidimensiunala.»
Roman Vital, redschissur
Invista illas actas d’inquisiziun
Il film nu dà be invista i’l tresor da Rolf Zollinger, ma eir illas actas d’inquisiziun. «Quellas n’haja surgni ouravant», quinta Roman Vital, «quellas muossan co cha la pulizia ha fat retscherchas». E cuntegnan tenor il redschissur per exaimpel eir duos expertisas davart il fö. Üna conclüda cha’l fö saja cun gronda probabilità ruot oura a duos differents lös, tschella conclüda chi nu stopcha esser stat uschea. «Cun agüd da las actas as vezza, chi nu dà ingünas respostas simplas. La vardà es d’inrar be unidimensiunala», disch Roman Vital.
Che muoster cha’l mosaic filmic cun tuot quists differents elemaints preschainta a la fin as poja a partir da quista fin d’eivna contemplar svess. I’ls kinos a Lavin, San Murezzan, Puntraschigna, Tavo, Flem e Cuoira vegn’l muossà. Ma cun ün kino da pop-up eir a Sent, Zuoz, Tschiertschen o Arosa. «Ün film sto ir pro la glieud», disch Roman Vital, «ma oramai chi nu dà in blers lös plü ingün kino, manain nus cul film güst eir il kino i’ls cumüns.»
Ed il directer sainza hotel? Ch’el saja schon ün pa nervus, uossa cha’l film vain muossa, disch Rolf Zollinger. Süllas reacziuns, perquai chi gnarà darcheu discurrü. «Ma quai es schon in uorden. Da chattar üna fin cun tuot quist cas, quai es greiv per mai. Ma i güda, schi’s po discuorrer avert cun inchün sur da quai chi s’ha passantà.»
La premiera dal film «Herbstfeuer» ha lö in sonda, ils 31 schner a Scuol. In divers kinos vain il film muossà a partir dals 5 favrer. Daplü infuormaziuns sün www.herbstfeuer.ch.
«Bain cultural unicamaing bel»
L’Hotel Walhaus a Vulpera d’eira gnü fabrichà i’ls ons 1896 – 1897 da l’architect Nicolaus Hartmann. Patrun da fabrica d’eira la Waldhaus Vulpera SA da Duri Pinösch chi ha pac plü tard eir laschà fabrichar il Hotel Schweizerhof güst daspera.
L’Hotel Waldhaus dvainta destinaziun da cura per aristocrazia, nöblia e l’elita economica. Eir l’autur Friedrich Dürrenmatt es giast regular i’l Waldhaus – e’l Grandhotel til ha servi sco inspiraziun pel roman «Durcheinandertal», cumparü l’on 1989, pac avant cha’l Waldhaus arda giò. Sco illa realtà arda eir il i’l roman da Dürrenmatt a la fin il grandhotel.
L’istorgia dal Waldhaus es documentada i’l cudesch «Waldhaus Vulpera – Geheminisse eines Grandhotels» da Jochen Philipp Ziegelmann. Il cudesch «Keine Ostergrüsse mehr» da Lois Hechenblaikner, Andrea Kühbacher e Rolf Zollinger dà invista illa cartoteca d’adressas da l’Hotel Waldhaus – e muossa uschea co cha’l persunal da l’hotel vezzaiva a sia cliantella. Üna collecziun chi raquinta d’episodas umoristicas, tragicas – ma chi muossa per part eir üna tenuta antisemitica.
Cur cha l’hotel es ars giò dal 1989 scriva la sgüranza d’edifizis grischuna d’ün don da 23 milliuns francs. L’utuon 1989 vain la ruina da l’hotel sbodada dal tuot.
Rolf Zollinger, l’ultim directer dal Waldhaus descriva quel sco «bain cultural unicamaing bel. Uschè ün hotel nu daja plü ne in Engiadina, ne in Grischun e neir na in Svizra.» (fmr/mst)
Gust da leger dapli?