Ina parola ch’ha cuntravent

Igl è stà ina surpraisa – e tuttina betg. Il schaner ha l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn (UGM) dà ora sia parola en vista a l’iniziativa da la SRG SSR. Quell’iniziativa federala sa numna «200 francs bastan» e vegn or da la cuschina da la Partida populara svizra (PPS). Ella vul reducir las taxas da medias che van per gronda part a favur dals programs da la SRG SSR (guarda boxas). La suprastanza chantunala da l’UGM – che sa cumpona da 35 persunas – ha decis da sustegnair l’iniziativa.

Cunter ina taxa dubla

Dad ina vart n’è quai betg ina surpraisa, perquai che era la sora gronda, l’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn, fa activamain campagna a favur da l’iniziativa. L’argument principal dals interprendiders: Els vulan abolir las taxas da medias per lur interpresas (guarda boxas). Tranter auter sa disturba la federaziun che collavuraturas e patruns pajan dad ina vart sur la firma la taxa e lura er anc privat, en mintga chasada. Tenor la campagna svizra è quai ina taxaziun dubla che saja sbagliada.

Da l’autra vart è la parola grischuna dentant er ina surpraisa. Gist il chantun Grischun triling profita ferm da las purschidas da la SRG SSR e dals radios privats. Tut las medias electronicas en il Grischun existan mo grazia als raps or da la taxa da medias. Uschia èsi pussaivel da garantir grazia a las taxas da medias var 200 plazzas da lavur en il Grischun. 167 emploiadas ed emploiads ha mo RTR e vitiers vegnan anc en il Grischun diversas plazzas tar RSI, SRF, Radio Grischa e Tele Südostschweiz. L’uniun che represchenta damai las interpresas grischunas, metta cun sia parola ussa en dumonda quellas plazzas e quella purschida.

Ina taxa problematica e malgista

Il Rumantsch Maurus Blumenthal è directur da la UGM. La decisiun en la suprastanza da sia uniun a favur da l’iniziativa saja stada stretga, di el. Ma a la fin è resultà in GEA. Ed en sia argumentaziun va l’uniun chantunala al pass cun la sora gronda, l’associaziun svizra. Ins veglia cumbatter ina part da las taxas – quellas per las interpresas che vegnan quintadas tenor la svieuta da la fatschenta. Maurus Blumenthal argumentescha: «La taxa è problematica e malgista en spezial per interpresas pli pitschnas cun gronda svieuta, sco p.ex. per garaschas u per il commerzi en detagl. Ina garascha venda forsa bain intgins autos, ma cumbatta tuttina per surviver. Sch’ella fa 3 fin 4 milliuns svieuta, ha la garascha da pajar prest 1000 francs per la taxa da medias. Quai è bler.» Che sia uniun e las interpresas hajan atgnamain empruvà durant tut quests onns che la taxa exista – dapi il 2019 – dad abolir quella. Senza success. La SRG SSR haja adina defendì la taxa a tut pudair, uschia Maurus Blumenthal. Perquai na restia ussa nagut auter che da sustegnair l’iniziativa.

L’argument che la taxa na saja gea betg uschè auta, p.ex. per ina normala scrinaria var 460 francs ad onn, na lascha il directur da la UGM betg valair: «Sche quai è bler u pauc è relativ. La dumonda è atgnamain in’autra, numnadamain sche la taxa è insumma giustifitgada. Tenor nus betg! Ses service public na fa la SRG SSR gea betg per las interpresas, mabain per la populaziun. E quella paja la taxa sur mintga chasada.»

«Quels raps ma valan la paina»

Ma i dat era cuntravuschs or da l’economia. En la NZZ è p.ex. l’impressari lumnezian Daniel Blumenthal sa mussà indignà da la posiziun actuala da la UGM. Ed er or da l’Engiadina datti vuschs criticas or da l’economia, per exempel da l’architect Jon Armon Strimer dad Ardez. El è president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. Sia societad na dat betg ora parolas per votaziuns. Perquai respunda Jon Armon Strimer sco patrun privat: «Jau sun cleramain cunter quest’iniziativa. Jau vegn a vuschar cun tutta persvasiun NA.» Per el èsi evident ch’i dovria – gist en il temp actual – medias fidablas ed independentas. Ed el renda attent, sco persuna engaschada en la musica instrumentala ed il chant, a la gronda lavur da promoziun dad RTR per la cultura regiunala.

Fitg sumegliant tuna tar la co-presidenta da l’Uniun da commerzi e professiun Mustér, Theres Burri Gadola: «A prima vista tuna l’iniziativa gea super per interpresas: Simplamain stritgar las taxas da medias. Perquai hai jau bain in zichel chapientscha per las firmas che vulessan dismetter questa taxa sur la svieuta.» Però era per Theres Burri Gadola – che exprima si’opiniun persunala e betg quella da l’uniun – èsi cler: «I giess a perder memia bler, sche l’iniziativa vegniss approvada. A la SRG ed ad RTR na fissi betg pli pussaivel da realisar ora en las regiuns la medema purschida mediala sco oz. Per nossa regiun e per la lingua rumantscha fiss la perdita memia gronda.»

Jon Armon Strimer è sez patrun dad in’interpresa cun nov collavuraturas e collavuraturs. Perquai sto era ses biro d’architectura pajar ina taxa da medias. Ma quant auta è sia taxa? – Jon Armon Strimer: «Per dir la vardad, jau na sai gnanc quant … e quai m’è era tuttina! Quels raps ma valan la paina.» El renda attent ch’el appreziescha fitg las diversas purschidas da la SRG SSR: «Jau hai sin mes telefonin tranter auter las apps da la Posta Ladina, dad RTR e dad SRF. Quai èn per mai adressas impurtantas per vegnir ad infurmaziuns relevantas – regiunal, naziunal ed internaziunal.»

A reguard la taxa da medias per in biro d’architectura en la dimensiun da quel da Jon Armon Strimer, èsi da supponer che l’import sa mova tranter 160 fin 460 francs ad onn – tut tenor svieuta.

Datti anc ina purschida regiunala?

Tar in GEA a l’iniziativa stessan a disposiziun a la SRG SSR – tenor las indicaziuns dal cudeschet da votaziun – en avegnir mo pli var 630 milliuns francs ad onn. Quai fiss pli u main la mesadad dad oz.

La UGM sustegna quella reducziun e vesa potenzial per redimensiunar l’entir service public. Il directur Maurus Blumenthal: «Cun quels 630 milliuns che restan e las ulteriuras entradas da reclama, èsi pussaivel da porscher in service public che correspunda al basegn d’ozendi. Programs da divertiment, sport e films pon ins surlaschar a l’economia privata. Per infurmaziun e cultura tanschan 630 milliuns.»

Er a reguard la purschida specifica en il chantun Grischun na vesa Maurus Blumenthal ord vista da la UGM betg mo nair. El fa ora il quint: «La populaziun dal Grischun importa var 2,5% en Svizra. Silmain quella cumpart dals daners stuessan vegnir tar nus e sisur anc var 1 fin 2% per la plurilinguitad. E gia fissan nus sin ina summa da var 25-30 milliuns per far ina bella purschida mediala grischuna, forsa perfin cun ina chasa da medias trilingua.» El è da l’idea ch’i saja lura l’incumbensa da la politica da chattar bunas soluziuns decentralas a favur dad ina rapportaziun regiunala ed a favur da las linguas minoritaras. Ed el agiunta era sia opiniun persunala en quel connex: «Tenor mai na dovri a livel naziunal betg ina ferma SRG SSR – là avain nus pli u main ina diversitad dad opiniuns en las medias. Però a livel regiunal dovri in bun service public, perquai che là na funcziuna la fiera mediala betg en urden.»

L’equiliber delicat tranter ristgs e schanzas

Envers l’argument ch’ins pudess forsa, grazia ad ina reducziun da las taxas, redimensiunar en general la purschida dal service public, ha l’architect engiadinais Jon Armon Strimer er in cunterexempel or da si’experientscha da lavur: «Igl è in pau sco en la branscha da construcziun e l’architectura: Ins po stritgar ensemen prestaziuns, per exempel tar ina chasa èsi pussaivel da stritgar quest u l’auter, però la substanza impurtanta sto restar. Ed a la fin dals quints è lura er il resultat tenor quel pretsch. Vul dir, nus pudain schon spargnar, ma lura èsi era da far quint cun pli paucas prestaziuns medialas ch’èn da main buna qualitad. Uschè simpel è il quint.»

E tge di il Rumantsch Maurus Blumenthal en vista a la preoccupaziun che RTR stuess laschar plimas, ch’i giessan a perder bleras plazzas en il Grischun? Perfin il cusseglier federal Albert Rösti ha fatg valair questas emnas ch’i giessan a perder en Svizra passa 3000 plazzas da lavur e che la SRG SSR stuess dar si intgins studios regiunals. Maurus Blumenthal s’è conscient: «I dat ristgs per il rumantsch cun quest’iniziativa, quai è cler. Ma i dat tenor mai era schanzas. Mintgatant dovri ina nova entschatta.» Tar la SRG SSR saja quai ussa forsa il mument. Per ils pertutgads na saja quai sa chapescha betg flot, ma a lunga vista forsa gnanc uschè mal, perquai ch’il mund medial sa midia fitg svelt, manegia Maurus Blumenthal. Ed el di: «Sche l’iniziativa ha success, lura stuain nus ans engaschar per ch’il rumantsch na vegnia betg sut las rodas e francar quai en la lescha che sto vegnir revedida.»