Invista inaspettada i’l debüt d’ün pionier

Minchatant sun negligenzas casualas üna furtüna. Uschea i’l cas da Johann Feuerstein, cuntschaint per sias fotografias dal Parc Naziunal Svizzer, da la vita e’l svilup tecnic in Engiadina Bassa dürant la prüma mità dal 20avel tschientiner. Sias fotografias da dschembers marcants in Val Mingèr, da lavuraints sün viaducts mez fabrichats o da chatschaders cun lur butin sun güst l’utuon passà cumparüdas i’l cudesch «Dinastia da fotografs Feuerstein» (guarda eir boxa).

Ma apaina cha la lavur vi da quel cudesch d’eira fatta e la maschina da stampa missa in funcziun, ha Ruedi Bruderer, il president da l’Archiv cultural Engiadina Bassa ed autur da las biografias dals fotografs Feuerstein, tschüf per mans üna trocla da chartun cun plattas da vaider incuntschaintas da Johann Feuerstein. Fotografias chi dan perdütta dal cumanzamaint da la carriera dal pionier engiadinais. E quellas vegnan uossa muossadas per la prüma jada illa Chasa Selm a Müstair.

«Quistas fotografias muossan la lavur da Johann Feuerstein sco fotograf classic da persunas», disch Ruedi Bruderer, «sia lavur i’ls prüms ons davo il giarsunadi, cur ch’el lavuraiva sco fotograf independent a Fuldera.» Id es la part la plü veglia dal relasch da Johann Feuerstein, fotografias rescuvertas pür güst avant ün pêr mais, passa 125 ons davo ch’ella es d’eiran idas in invlidanza.

Dischlochà – per furtüna!

L’exposiziun chi preschainta quellas fotografias es titulada «Fotografias da la Val Müstair, cun e sainza legendas» – apunta perquai ch’üna gronda part da las fotografias vain preschantada sainza context. Quellas fotografias nu d’eiran part da l’archiv fotografic cha la famiglia Feuerstein ha mantgnü e cataloghisà in passa ün tschientiner – per furtüna na, as stoja però dir hoz.

Scha Johann Feuerstein tillas vess tuttas cun sai quella vouta l’on 1899, cur ch’el es tuornà da Fuldera a Scuol per drivir là seis affar fotografic, lura nu existissna hoz plü co facil plü. L’on 1914 d’eira seis archiv gnü desdrüt cumplettamaing pro ün incendi in l’Hotel Hohenfels güst visavis. Las flommas vaivan quella vouta alguà las fanestras da seis studio. E cun stüder il fö d’eira rivà aua in seis archiv. Tuot las plattas da vaider ch’el vaiva magazinà là – ils «negativs» da quella vouta – sun idas in malura. Dal temp avant quel incendi sun avant man be plü quellas plattas da vaider cha’l fotograf vaiva dischlochà in oters lös.

«Che voust cun quellas plattas?»

Uschè apunta eir quista trocla da chartun cun 54 plattas da vaider cha Johann Feuerstein vaiva laschà inavo a Fuldera. Illa chasa paterna da sia duonna Colomba Feuerstein han ils abitants contemporans chattà quella trocla avant bundant duos ons cun rumir il tablà – e lura tilla retuornada a lur antecessura.  

Na consciaint da la valur dal cuntgnü, füss la trocla listess bod amo plachada i’l rument. «Che voust cun quellas plattas? Cun quellas poust ir…», d’eira la racumandaziun a la nouva possessura. Ma per furtüna ha’la neglet quella – uschè cha’l s-chazi fotografic es lura la stà passada listess amo rivà i’ls mans da Ruedi Bruderer: «Cur ch’eu n’ha lura digitalisà las plattas cul grafiker Pierluigi Crameri n’haja be dit: ‹Quist es da narrischem – che fotografias!›», s’algorda’l.

Ün studio zambrià cun rastè e tapet

Da las 54 plattas da vaider illa trocla da chartun d’eiran duos dannagiadas uschè ferm chi nu’s pudaiva plü tillas reconstruir. Duos ulteriuras d’eiran malgratiadas – e’l rest muossa pelplü uffants, duonnas, homens, famiglias o classas cha Johann Feuerstein ha purtretà i’ls ons 1890. «Duonna incuntschainta, ons 1890», «Uffant cun chavogna sün maisa, ons 1890», «Duonna veglia, ons 1890» as legia süllas cartulinas suot las fotografias expostas.

«In quella trocla da chartun d’eiran apunta be las plattas da vaider, sainza infuormaziuns cumplementaras, sainza nüglia», disch Ruedi Bruderer, «perquai speraina uossa cha la glieud da Val Müstair riva cun lur albums da famiglia illa exposiziun. Forsa chattaina cun l’agüd da las visitaduras e’ls visitadurs oura daplü davart las persunas fotografadas.»

Che cha las fotografias tradischan però es, co cha Johann Feuerstein lavuraiva da quel temp: Las persunas purtretadas inscenaiva’l in ün studio improvisà, per exaimpel sül vamporta d’alch tablà, sün ün vegl tapet e davant üna taila montada vi d’ün rastè. «El viagiaiva sü e giò da la Val Müstair per fotografar sia cliantella», suppuona Ruedi Burderer, «süllas fotografias as vezza chi nun es adüna la listessa scenaria e ch’el nun ha fabrichà sü seis studio adüna al medem lö.»

«Üna generaziun massa tard»

L’exposiziun illa Chasa Selm es gnüda organisada da Ruedi Bruderer insembel culla Fundaziun da la Clostra Son Jon e’ls Archivs culturals da la Val Müstair. «Vairamaing eschna üna generaziun massa tard», ha dit Jürg Goll, il president da la società portadra dals archivs culturals, pro la vernissascha in marcurdi saira, «perquai sto noss public uossa collavurar e contribuir a l’exposiziun.» Pro l’entrada in l’exposiziun sun perquai miss a disposiziun eir formulars, süls quals la glieud po notar lur algordanzas o supposiziuns davart las persunas fotografadas. «Forsa pudaina lura listess amo agiundscher ün’o tschella legenda pro las fotografias expostas», spera Ruedi Bruderer. Obain lura plü tard i’l cudesch chi’d saja eir amo previs da far.