Raquintar la «nova» historia dalla Mutta

«Nus havein stuiu presentar ils fatgs scientifics da quei liug», declara Thomas Reitmaier. Gl’archeolog e menader dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun manegia la Mutta da Falera. Sin damonda dalla FMR ha el priu posiziun pertuccont ina nova vesta dalla historia da quei crest marcant.

In da treis crests marcants

Ella costa seniastra dil Rein Anteriur ha gl’object topografic marcant aunc dus «fargliuns», numnadamein il crest da Tschuppina a Breil ed il crest da Plontabuora a Ruschein. Quels treis crests en Surselva han il medem origin: Cu gl’enorm glatscher da Punteglias ei luaus avon 15 000 onns, ha el schau anavos sin sia morena quels treis grugns cun mantuns da blocs erratics. Cu ils emprems carstgauns ein immigrai, han els fatg stem dils crests marcants ed han entschiet a fundar culegnas ella vischinonza. A Falera han ils emprems carstgauns baghegiau habitadis sin quei crest, silla Mutta. E da quei liug dat ei ina massa da raquintar.

Thomas Reitmaier fa allusiun ad in niev rapport che confirmescha scientificamein ils fatgs. El renda attent ad ina contribuziun ch’ei cumparida il december vargau egl annuari «Archäologie Graubünden 6». Quella publicaziun cuntegn ils resultats da diversas excavaziuns d’urgenza, ella presenta expertisas scientificas e rapporta d’impurtontas enconuschientschas novas dall’archeologia grischuna. In dils artechels pli gronds ei dedicaus alla Mutta da Falera. Il suttetel dalla contribuziun ei «Fakten und Fiktionen zum bronze- und eisenzeitlichen Siedlungsplatz». Gl’autur Mathias Seifert ei collaboratur dil Survetsch archeologic dil Grischun e substitut da Thomas Reitmaier.

Neginas excavaziuns novas pli

Ins hagi buca fatg excavaziuns novas a Falera, confirmescha e puntuescha Thomas Reitmaier. Daco ch’ins dedichescha in rapport schi vast ed extendiu alla Mutta da Falera motivescha el aschia: «Igl ei stau uras da publicar finalmein ils fatgs che constattan da quei liug.» Mathias Seifert precisescha ella prefaziun da siu artechel: «Malgrad ch’ins ha scuvretg la culegna dalla Mutta gia avon 90 onns e fatg leu vastas excavaziuns, dat ei entochen oz negina publicaziun surlunder.»

Il «piunier» dalla Mutta da Falera ei il selvicultur cantunal Walo Burkart (1887 – 1952). Buca meins che dudisch onns, da 1935 tochen 1949, ha el scavau sil crest, menau in diari, fatg fotografias, fatg plans e skizzas e schizun in model da gep ella mesira 1:200. Mai ha la publicitad denton saviu leger resultats ni ina bilanza finala.

Mai vegniu publicau

Purs e mistergners indigens haveva Walo Burkart recrutau sco gidonters da sias excavaziuns. Per saver sededicar ad in’autra scuvierta en Lumnezia ha el denton mess ils onns curonta empau dalla vart siu emprem project «Mutta da Falera»: La culegna da Crestaulta sper Surin ha giu dapli «carn vid gl’ies». Quei plazzal archeologic ha dau ina vesta cumpletamein nova dalla historia grischuna. Mirs e bia vischala ha gl’anflader saviu documentar sco emprem. Ils objects ein i el deposit dil Museum retic a Cuera. A Falera havevan – aschia ha Walo Burkart eruiu – dus incendis destruiu las culegnas habitadas. El tratsch ha il perscrutader da hobi saviu descriver en ses diaris las rasadas dallas duas periodas da colonisaziun e confirmar ils barschaments capitai avon 3500 onns.

L’entira documentaziun da Walo Burkart ei ida a Cuera el Museum retic ed ha mai anflau la via ella publicitad. Gl’onn 1943 haveva Burkart bein anflau in object che ha svegliau l’attenziun publica: La liunga guva da bronz dad 83 centimeters lunghezia cun tgau plat ei entochen oz unica ell’archeologia grischuna e svizra. Dapli han ins mai ni udiu ni legiu. Klaus Thomas, in doctorand dall’Universitad da Freiburg/Breisgau, ha scret 1974 ina dissertaziun cul material da Walo Burkart. Demai che quella ei mai vegnida publicada, ei la «vera» historia dalla Mutta restada tschelada. Tochen oz.

La Mutta – in trend

In auter perscrutader da hobi, Ulrich Büchi (1921 – 1990), han aschia giu spazi d’interpretar ils legns el contuorn dalla culegna dalla Mutta. Ensemen cun sia dunna Greti Büchi ha el inscenau da niev quella. Il pèr ha mess il crest prehistoric en cumbinaziun culla retscha da blocs erratics, cun cults paganils dils emprems colonists e cull’astronomia. Cun enorma premura han Ulrich e Greti Büchi retschercau ell’entira Surselva, els han tratg lingias astronomicas, descret blocs erratics e scuviert scaluttas d’unfrenda. Tut lur enconuschientschas han els publicau en numerus carnets e cudischs dils megalits dalla Surselva.

Grazia a quellas publicaziuns ei la Mutta da Falera avanzada ad in impurtontissim center astronomic prehistoric. Buca il davos ha quei svilup inspirau Ignaz Cathomen, il promotur da turissem e cultura a Falera, da fundar gl’observatori Mirasteilas. Ils davos 25 onns ha il turissem pilver tratg a nez La Mutta. Il crest davon Falera ei daventaus in liug da forza e da cults moderns, era in product da trends e marketing. «Avon in onn havein nus decidiu da concepir da niev la historia e dar peisa ad ina nova commercialisaziun da quei liug», confirmescha il president communal Norbert Good alla FMR. La vischnaunca da Falera investeschi ussa bia daners en ina nova concepziun da quei liug prehistoric. Gl’archeolog cantunal Thomas Reitmaier resumescha ch’ils fatgs archeologics cumprovai, e buca mo historias e supposiziuns d’esoterica ed astrologia, dueigien haver plaz silla Mutta.