La naiv or da la Gelgia
Ils territoris da skis grischuns dependan pli e pli da la naiv tecnica. Quai vala era per Savognin. Là produceschan las pendicularas dentant lur naiv en furma particulara – cun tschiffar l’aua da la Gelgia. Quai saja in’excepziun, sco ch’il manader da l’ennavaziun Kevin Honegger ha ditg durant ina visita guidada tar ils indrizs da far naiv.
Senza naiv tecnica na vai betg pli. Las cifras conferman questa constataziun ch’ins legia ed auda adina pli savens: En il Grischun vegnan prest 50 % dals kilometers da pista ennavads onn per onn (guarda box). Che quai è pussaivel, è per l’ina d’engraziar al NA a l’iniziativa populara «Naiv senza chanuns» da l’onn 1990 (guarda box). E per l’autra è quai era d’engraziar als indrizs da far naiv ch’ins ha construì ils ultims decennis en il Grischun, sco er als spezialists d’ennevar sco Kevin Honegger.
Dapi prest diesch onns procura el sco emploià da las pendicularas per la naiv a Savognin – almain per quella tecnica. Cumenzà sia carriera tar las Pendicularas Savognin ha Kevin Honegger sco assistent da far naiv, ma prest ha el era surpiglià ina plazza tar il salvament da pista e dapi plirs onns è el il manader da l’ennavaziun. En sia funcziun sco capo-um da naiv da Savognin porscha el dentant era visitas en ses lavuratori. Ad ina tala ha la FMR participà l’emna passada ed ha emprendì, co ch’i dat naiv or da l’aua da la Gelgia.
Il NA a «Naiv senza chanuns»
Cun 56 % ha il suveran dal Grischun refusà ils 2 da december 1990 l’iniziativa populara «Naiv senza chanuns». Quella ha pretendì dal Chantun ina lescha ch’avess restrenschì il diever da l’ennavaziun tecnica sin in «minimum absolut», sco ch’igl era scrit en il carnet da votar. Ins stoppia prender resguard sin l’ambient, la natira e l’agricultura. D’ennavar saja be, sche propi necessari, ed uschiglio stoppian ins chattar purschidas turisticas alternativas.
En vista a la situaziun actuala n’è ina tala pretensiun strusch pli imaginabla. En pli dentant era betg ch’il mussavia chantunal per novs indrizs da naiv preveseva anc fin la fin dals onns 90 ina clausula da 5 %. Vul dir ch’ins dastgava ennavar be maximalmain 5 % da la purschida da pistas. La communicaziun da vulair abolir questa clausula l’onn 1998 chatt’ins anc en l’archiv da las communicaziuns da medias da la Chanzlia chantunala.
Savognin, in cas spezial
Gea, las Pendicularas Savognin retiran l’aua per far naiv cunzunt or da la Gelgia. E quai è in cas spezial, sco che Kevin Honegger ha explitgà: «Ozendi na survegniss ins betg pli la lubientscha per tschiffar l’aua d’in flum per producir naiv. Ins stuess construir reservuars d’aua en il territori da skis.»
Quai ch’è la norma en auters lieus, è pia l’excepziun tar las Pendicularas Savognin che disponan tuttina d’in reservuar d’aua a Somtgant. Sia capacitad da 3000 m³ na tanscha dentant betg per ademplir ils basegns da naiv, uschia Kevin Honegger: «Cun l’aua dal reservuar pudain nus far naiv durant circa 48 uras.» Quai saja memia pauc e damai possian ins vinavant far diever da la tschiffada d’aua ch’ins ha construì l’onn 1987 e che sa chatta direct sut la Punt da la Gelgia.
Ma per ch’ins possia insumma tschiffar l’aua – vul dir fin a 150 000 m³ per enviern – ston ins intervegnir en il flum. «Avant la stagiun d’enviern stuain nus mintgamai fermar si la Gelgia cun in mir temporar. La primavaira al demontain nus alura puspè, per ch’ils peschs possian nudar ensi ed engiu senza impediment», ha il manader da l’ennavaziun explitgà.
Pumpas e cumpressurs
Be cun tschiffar aua n’è la naiv dentant anc betg producida. I dovra per l’ina era pumpas per spedir quella dal culm siador e per l’autra cumpressurs per producir aria cumprimida. Cun rumper si l’aua en particlas microscopicas procura quella la finala ch’i naivia or dals chanuns. Senza l’aria cumprimida fissan las particlas d’aua numnadamain memia grondas, na schelassan betg e crudassan en furma d’aua sin las pistas.
Sco che Kevin Honegger ha mussà durant la visita guidada, sa chatta ina staziun da pumpas ed ils cumpressurs sper la staziun da val a Savognin. E sco ch’el ha fatg a savair èn cunzunt ils cumpressurs maschinas ch’ins na po betg reparar mo uschia: «En funcziun èn be pli duas da tschintg maschinas. Tschels cumpressurs servan en sasez be pli sco magasin da tocs da reserva. Sch’i dat insumma anc la fatschenta che ha producì quels, na sai jau betg.»
La dretga temperatura umida
Ma era mo cun aua e bunas maschinas n’èn naiv tecnica ed ina buna stagiun anc betg garantidas. I dovra en pli era la dretga temperatura umida – ina mesira che sa dat da la cumbinaziun da la temperatura e l’umiditad da l’aria. «Super per far naiv è ina temperatura umida da minus trais grads e quai durant ina perioda pli lunga», ha il spezialist da naiv ditg. Singulas notgs na tanschian numnadamain betg: «Sch’igl è fraid durant pliras emnas pudain nus producir naiv dapertut, nua che nus avain chanuns. Durant singulas notgs va quai percunter be punctualmain.»
Betg il davos saja dentant er impurtant ch’ins possia cumenzar baud cun la producziun da naiv. Da las pistas e l’entschatta da la stagiun dependian numnadamain blers manaschis e plazzas da lavur. «Idealmain faschain nus gia il november e december avunda naiv tecnica per il rest da la stagiun», ha Kevin Honegger ditg. Da far naiv pir il favrer u mars fetschia numnadamain tuttina mo pauc senn: «Far naiv custa e dovra energia. Tar nus èn quai mintg’onn radund 750 000 kWh current, pia avunda per 200 chasadas ad onn. Ma cunzunt stuain nus era guardar che la naiv na restia betg memia ditg sin las surfatschas agraras.» Ins veglia numnadamain evitar perditas da racolta da puras e purs. A la fin dals quints hai pia num far naiv il dretg mument al dretg lieu – e be tant sco necessari.
In «boom» suenter ils onns 90
Ozendi ennaivan las pendicularas dal Grischun prest la mesadad dals radund 2000 kilometers pista ubain ina surfatscha var 1000 hectaras, sco ch’ins po leger en il rapport annual 2024 / 25 da l’associaziun professiunala Pendicularas Grischun. Quai correspunda a 21,5 % da la surfatscha totala da pistas ed a 0,15 % da la surfatscha dal Grischun.
Sco che la statistica da las Pendicularas Grischun mussa hai dà in «boom» d’eriger indrizs da far naiv tecnica suenter ils onns 1990 fin 2010. Durant quels onns è la surfatscha ennavada mintg’onn creschida per prest 800 hectaras. Ils ultims 15 onns è quest svilup pia sa franà considerablamain. Tenor las Pendicularas Grischun manchian ils meds finanzials per investir en l’ennavaziun, autras investiziuns hajan savens prioritad. E quai malgrà che la naiv artifiziala saja vinavant da gronda muntada per las pendicularas ed il turissem d’enviern.
Gust da leger dapli?