Litteratura

«Jeu vai respect, sch’enzatgi legia quei text»

Denter veta d’alp traumatisonta, confruntaziun litterara e reacziuns surprendentas: La gievgia ei vegniu encounschent, che l’ovra «archiv» dad Asa Hendry vegn honurada cun in dils siat Premis svizzers da litteratura. Ell’intervesta culla FMR tschontscha Asa Hendry dil plascher e dil respect, sche siu text «archiv» davart violenza ed abus fa enzatgei culs carstgauns.

parter

El cudisch biling «archiv» – cumparius igl onn vargau ed edius ella retscha «Ord chadaina» dalla Chasa Editura Rumantscha – vai per maltractament, abus sexual e traumas intergeneraziunals. Cun quellas tematicas pesontas ha Asa Hendry saviu perschuader ina giuria litterara – e gudogna in dils siat Premis svizzers da litteratura digl Uffeci federal da Cultura (guarda box).

Asa Hendry (27) lavura en il sectur da litteratura, teater e performance e viva a Giessen en Germania ed en Grischun. Actualmein da viadi, ei l’intervesta vegnida fatga online via «zoom», cun ina differenza da temps da circa siat uras. Era a Mexico eis ei uss unviern, «mo tuttina aunc ualti cauld», aschia Asa Hendry.

FMR: Cura che Vus haveis udiu che Vus survegnis il Premi svizzer da litteratura – tgei ei stau Vossa emprema reacziun?

Asa Hendry: Gie, jeu hai naturalmein giu grond plascher. Jeu vai gie schon udiu avon circa dus meins ni schia, aber suenter astg’ins aunc dir a negin ed ussa finalmein eis ei aschi lunsch che jeu stoi buc pli far in misteri.

Tier igl «archiv» setracti denton buca dad in’ovra litterara tipica sco in roman, mobein atgnamein d’in text contemporan, in monolog en 14 maletgs cun elements poetics. Co semischeidan tier Vus las differentas fuormas da texts, seigi quei teater, performance e litteratura e tgei munta quei per Vus?

Jeu fetsch gnanc propi quels patratgs, en tgei genre che jeu scrivel ussa exact. Jeu lavurel il bia els spazis denter litteratura e teater. Mia experientscha cuntegn omisdus, aschia che jeu sai sez gnanc tener dapart tgei ch’ei ussa tgei. Jeu vai en mintga cass igl interess da metter en damonda normas litteraras e normas teatralas.

Co essas Vus vegni sill’idea da scriver in cudisch sur da traumas intergeneraziunals ed abus sexual e violenza, pia tematicas plitost pesontas?

Jeu hai scuntrau quellas tematicas duront mia lavur si d’alp. Jeu mon dapi tschun onns ad alp, ed enconuschel il mund dallas muntognas e dall’alp era schon bein dall’affonza. Enzacu hai jeu realisau che certa glieud ell’agricultura raquenta historias nauschas dil passau savens en fuorma dad ina «sgnocca». Egl emprem mument fan ins strusch stem, mo lu pli tard san ins sez buca crer ch’ins ha ris sur da talas historias. La realitad dalla veta muntagnarda, mo era en general ei semidada extrem ferm ils davos 60 onns, ed ei dat aunc ussa bia glieud che ha fatg atras quella midada. Discuorer egl ussa cun enzatgi che ha viviu in’affonza cumpletamein differenta dalla mia, interessescha semplamein. Era las damondas: «Co vai atgnamein a quella glieud egl ussa?» e: «Tgei fa quei cun mei, sch’jeu teidlel tier pli exact.»

Egl «archiv» vai persuenter vai per in raquintader ch’ei alla tscherca dad in lungatg per scuvierer la historia traumatica da siu bab, ina persuna da paucs plaids. Ei quei stau sempel da scriver sur da quei?

Jeu vai dall’entschatta naven giu in sentiment: Zatgei constat buc, zatgei ei curios. Concret: Quei che la glieud raquenta a mi dalla veta d’alp cun abus ed aschia vinavon, corrispunda buc al «co» che la glieud raquenta ei. Jeu crei ord da quella discrepanza ei igl impuls da scriver igl «archiv» vegnius. Cu jeu vai lu zacu legiu «Der Fluch der Gletschermühle» da Valentin Vincenz, vai jeu realisau ch’igl ei aunc bia mender che quei ch’jeu vevel tertgau. Dad in maun eis ei grev da sedar giu cun da quellas tematicas, aber jeu prefereschel da capir tgei ch’ei schabegiau. Sch’jeu sai tgei ch’ei schabegiau, sa in process d’elavurar entscheiver, cun daventar trests, daventar vilaus, lu va il mulin. Ed avon resta tut static, il sentiments sco tristezia ein zuar cheu, aber els ein sco schelai. Perquei vai jeu era il sentiment ch’ei sa esser deliberont da mirar sin quellas plagas.

Sch’jeu sai tgei ch’ei schabegiau, sa in process d’elavurar entscheiver, lu va il mulin.

Asa Hendry

L’alp e l’agricultura, quei ein gie munds tradiziunals. Co pon ins evitar da forsa era idealisar quella veta?

Sch’jeu scrivel, vai jeu adina tema, che exact quei schabegia, che jeu romantiseschel en ina fuorma ni l’autra la veta d’alp. Ed igl ei era in tec in dilemma. Dad in maun eis ei mia experientscha da lavur, jeu enconuschel la veta d’alp, ella ei sco ella ei. Aber da tschei maun ei era la damonda tgei che vegn fatg ordlunder da glieud che ha in auter maletg da quei mund, forsa eba quei mund romantisau. Quels clisches less jeu buc aunc rinforzar, gie buc. Il focus digl «archiv» ei la tematica dallas generaziuns e co ch’ins tschontscha ensemen e tgei che quei fa culla proxima generaziun. Aber tenor mei savess il text era giugar en tut in auter setting che l’alp, per exempel en in setting urban.

L’ovra premiada ei ina publicaziun bilinga. Scrivis Vus insumma igl emprem per romontsch?

Il text original vai jeu scret per romontsch. Jeu crei che quei seigi era stau bien aschia. Sche jeu scrivel per tudestg, vegnan mias construcziuns bia memia liungas e cumplicadas. Per romontsch stun jeu tier construcziuns semplas. Jeu vai atgnamein adina ina tema da scriver per romontsch dalla veta d’alp e dall’agricultura. E stoi lu dir si per memez: «Igl ei semplamein ina casualitad che jeu sai romontsch e che jeu mon si d’alp.» Ella Romontschia sa la glieud con differenta che ina veta romontscha sa veser ora. Quei ei plitost in cumbat ch’jeu vai da cumbatter ordvart la Romontschia.

Alla fin dil cudisch fageis Vus in pledoyer per il teater romontsch e cumpareglieis quel era cul teater tudestg. Vus descrivis las normas linguisticas el teater suandontamein: «Tudestg ei il lungatg dils tschabergals d’aur e dallas scalas alvas. Tudestg ei il lungatg dils sessels da vali e dallas tendas maiestusas. Romontsch ei il lungatg dalla halla polivalenta, dallas uniuns, dils costums zambergiai sezs. Romontsch ei il lungatg dil vitg e buca digns dalla tribuna el marcau.» Ussa la damonda spinusa: Tschabergals d’aur ni halla polivalenta – Tgei plai meglier a Vus?

Sch’jeu sun ella scena da teater svizra tudestga, leu hai spert num «Ah, ein Stück aus dem Bündnerischen» e quei dat lu spert in maletg tgei che quei duei esser. Per part ha quei in «jö-effect» e vegn exotisau, el stil da «jöö, quei ei romontsch, quei datti aunc». Aber quei vi jeu propi buc. Igl ei semplamein teater.

Asa Hendry

Ei dat tier quella damonda negin quei ni tschei. Jeu vai interess vi da tuttas fuormas da teater ed il context social entuorn il teater. Tgi che va nua el teater, e tgi che sesenta da casa nua ed en tgei teater, quei interessescha mei. Ei dat magari cunfins ch’ein buca visibels, per part spazis elitars da cultura, nua che buca mintgin sesenta bein. Dad in maun ha quei da far cun lungatg, da l’auter maun era bia cun classa. Tonscha quei sco risposta?

Na. Tgei manegeis exact?

Jeu fetsch in exempel. Sch’jeu sun ella scena da teater svizra tudestga, leu hai spert num «Ah, ein Stück aus dem Bündnerischen» e quei dat lu spert in maletg tgei che quei duei esser. Per part ha quei in «jö-effect» e vegn exotisau, el stil da «jöö, quei ei romontsch, quei datti aunc». Aber quei vi jeu propi buc. Igl ei semplamein teater. Da tschei maun hai jeu era giu retenientschas da duvrar il romontsch sin quellas tribunas elitaras. La confruntaziun cun quels truchets ei greva dad evitar, jeu emprovel da rumper si els artisticamein.

Tgei reacziuns haveis Vus giu da Vies contuorn, cura che Vus haveis publicau igl «archiv»?

Fetg differentas reacziuns. Enzatgi ha per exempel detg a mi: «Quei ei exact mia affonza, quei che ti raquentas.» Quei ei stau in mument impressiunont. Autras persunas entscheivan era a tschentar damondas: Tgei vala tut sco violenza, tgei vala sco abus. Ed ellas lessen haver in agid per saver far uorden cun lur atgna experientscha, cun lur atgna affonza. Jeu vai survegniu bia reacziuns tras tut las generaziuns, per exempel che glieud giuvna ha detg a mi: «Quei ei mia famiglia.» Las persunas s’identificheschan cun tematicas dil cudisch sco igl esser persuls ell’atgna famiglia, ni cun il quescher ed il «buca-tschintschar» sur da certas episodas dalla historia.

E co ei quei per Vus da survegnir quellas reacziuns?

Jeu vai era respect, sche glieud legia miu text. Reacziuns da traumas san esser fetg differentas e grevas. Jeu hai negina experientscha terapeutica. Jeu detg alla glieud: Sch’il text fa enzatgei cun vus, lu mei per in agid, tschintschei surlunder, ils pass pigns quentan. Igl impurtont ei ch’ins rumpa en emprema lingia il quescher. Ed el medem mument selegrel jeu ch’ei para da tuccar in gnierv. Sch’in text sa dar in impuls en in cert process dalla veta dad enzatgi auter, lu ei quei mega bi.


Gievgia, ils 26 da fevrer 2026 allas 17.30, prelegia Asa Hendry ella Casa d’Angel a Lumbrein, cun accumpignament musical da Leander Albin. Ei dat ina collecta, ina meisa da cudischs ed in apero.

Tut en tut nov premis

Ils Premis da litteratura svizzers vegnan surdai ils 15 da matg 2026 allas 18.00 a caschun dils Dis da Litteratura a Soloturn. Sper Asa Hendry gudogna in ulteriura Grischuna in premi ch’ei dotaus cun 25 000 francs: Begoña Feijoo Fariña. Ella che viva el Puschlav gudogna cun sia ovra «Come onde di passaggio». Ils ulteriurs premis van a Martina Clavadetscher: Die Schrecken der anderen; Gabriele Capelli: Editore; Jonas Lüscher: Verzauberte Vorbestimmung, Sandro Marcacci: Me taire, Daily Soap, Antoine Rubin: Calcaires.

Il premi principal, il «Grand Prix Literatur» va uonn a Corinne Desarzens. Ultra da quei ei era vegniu surdau in premi da translaziun a Christian Viredaz. Quels dus premis ein dotai cun 40 000 francs.

La giuria litterara che decida tgi che survegn in premi secumpona da Thierry Raboud, Francesca Baranzini, Christa Baumberger, Dominique Bressoud, Valentin Decoppet, Natascha Fioretti, Robert Leucht, Elise Schmit e dils experts romontschs Rico Valär e Renzo Caduff. (fmr/sb)