Ün eviva sün 45 ed 80 ons
La Biblioteca cumünala Sent das-cha quist on festagiar güsta duos giubileums. Seis 45avel on daspö sia fundaziun ed il 80avel anniversari da sia bibliotecara Elisabeth Poo, l’unica bibliotecara chi’d es amo activa daspö la fundaziun l’on 1981. In sonda passada ha la Società d’Ütil public Sent – chi’d es la società portadra da la biblioteca – invidà ad üna festina d’anniversari dubla. Üna cuorta biografia in chapitels da la bibliotecara da Sent.
19 bibliotecaras e bibliotecars han daspö la fundaziun da la Biblioteca cumünala Sent, l’on 1981, fingià lavurà o lavuran actualmaing per ella. Be üna da quellas persunas es però amo da la partida daspö il cumanzamaint: Elisabeth Poo. Passa quatter decennis es statta la duonna chi ha quist on pudü festagiar seis 80avel anniversari fingià in servezzan per la biblioteca cumünala.
A chaschun dal 45avel on da giubileum da la biblioteca, ha la Società d’Ütil public Sent – la società portadra da la biblioteca – profità da l’occasiun per festagiar ed onurar. Quai dürant üna marendina cun cafè e tuorta l’eivna passada illa Chasa Misoch a Sent, là ingio ch’eir la biblioteca es da chasa. Ils preschaints nun han be fat ün eviva sülla biblioteca, dimpersè pustüt ün eviva sün l’ingaschamaint dad Elisabeth Poo, o co ch’ella es eir gnüda nomnada d’üna da sias collegas anteriuras dürant quist inscunter «l’orma da la biblioteca».
Prolog: Elisabeth Poo – üna chi gioda la cumpagnia
Cha manar üna biblioteca nu saja lura nimia üna chosa be dad üna persuna singula, ed eir sch’ella haja il titel da manadra da biblioteca, sajan ellas – las tschinch bibliotecaras actualas – üna squadra da principi sainza ierarchia, ingio chi douvra a minchüna dad ellas per cha la biblioteca a Sent possa funcziunar, uschè sco ch’ella haja funcziuna dürant ils ultims 45 ons fingià. Il fö e la paschiun, però eir la cordialità dad Elisabeth Poo as bada be subit, discurrind cun ella. Üna duonna – eir cun seis 80 ons – fich ingaschada, chi gioda la cumpagnia e chi nu’s lascha inaccordscher si’età.
Chapitel 1: Da Soloturn via Berna in Engiadina
La fascinaziun pels cudeschs ha cumanzà fingià bod illa vita dad Elisabeth Poo. «Cur ch’eu d’eira be üna mattetta e nu savaiva gnanca amo leger – almain uschea quintaiva nossa vaschina – schi lura d’eira üna jada oura in üert ch’eu legiaiva ün cudesch. O plü bain dit, ch’eu faiva finta da leger ün cudesch, perche ch’eu til tgnaiva in man para suotsura. Am laschà disturbar da quai nun haja e til let a tuot pudair inavant», raquinta Elisabeth Poo riond, sco schi füss stat her.
Creschüda sü illa cità da Soloturn, lura fat il stüdi da magistra secundara a Berna ed a Paris, davopro ida in tschercha dad üna plazza da lavur e lura chattà quella per cas sün l’Institut Otalpin a Ftan. Quai sun stattas las etappas da vita las plü importantas avant co – i’l vair sen dal pled – rivar in Engiadina. «Il prüm n’haja stuvü verer ingio cha quist Ftan as rechatta insomma. Eu nu vaiva nempe ingün’idea ingio cha quai pudess esser.» Quai d’eira l’on 1969. Fascinada dal sport tras seis bap – impustüt dad ir culs skis – nun ha Elisabeth Poo be chattà ill’Engiadina sia nouva patria. Sülla Motta Naluns ha ella nempe eir imprais a cugnuoscher ad ün dals impiegats pro’ls runals da skis – ün Sentiner – chi’d es lura dvantà dal 1971 seis hom.
«Per bundant 30 ons vain nus bibliotecaras e bibliotecars fat lavur voluntaria.»
Elisabeth Poo
Chapitel 2: Nozzas, scoula, biblioteca
Sco persuna derivond da la Bassa nun ha Elisabeth Poo però mai gnü gronda fadia da s’integrar illa vita da cumün, uschea as regorda ella dad ün dals mumaints clav in sia vita: «Na, na, fadia nun haja insomma mai gnü. Güsta be ün’eivna davo cha nus ans vaivan maridats, n’haja surgni la pussibiltà da surtour, causa üna absenza da militar, la substituziun pel s-chalin ot da la scoula a Sent.» Cha gnind büttada ün zich ill’aua fraida quella jada, in cumbinaziun cun sia persunalità plüchöntsch averta e culla gronda voluntà dad imprender rumantsch, haja üna roba lura simplamaing manà a la prosma. «Cumanzà ha tuot cun metter sü cuvertas süls cudeschs quella jada. Eu vaiva persunas intuorn mai chi savaivan persvader fich bain. Uschea suna simplamaing sglischida aint ün zich in quista biblioteca. Fin al di dad hoz sun eu restada fidela ad ella», constatescha Elisabeth Poo, agiundschond plüssas jadas, «ed adüna cun fich grond plaschair.»
Chapitel 3: Üna lavur chi fa plaschair…
Da seis temp, il 1981, es statta la fundaziun da la biblioteca a Sent la prüma in Engiadina Bassa. Chi haja dovrà lavur da pionier quella jada. In quists ons preparativs nun es Elisabeth Poo statta invouta, tant plü intensiv però davopro. «Per bundant 30 ons vain nus bibliotecaras e bibliotecars fat lavur voluntaria. Eu n’ha gnü la furtüna da nu stuvair esser dependenta d’üna paja. Però cun quai chi’s vaiva surgni la pussibiltà da pudair far la scolaziun da bibliotecara, resaint eu mia lavura sco ün dovair invers la cumünanza da contribuir alch pitschen a la vita sociala in cumün.»
E quai pustüt cun inspirar e dar impuls creativs per buna lectüra a la cliantella. «L’avantag d’üna pitschna biblioteca sco cha nus eschan, es dal sgüra quel chi’s cugnuoscha a bleras lecturas e lecturs persunalmaing. Sco per exaimpel, schi vain ün scolar ad imprastar ün cudesch e disch: ‹Ma lura dà güsta amo ün cudesch per mia mamma›.» Cha güsta inscunters sco quists tilla fetschan il plü grond plaschair.
«Uossa cha nus vain nouvas fatschas, es l’avegnir per la biblioteca dal sgüra in buns mans.»
Elisabeth Poo
Chapitel 4: …e minchatant damain plaschair
Percunter main plaschair tilla fan per exaimpel otras lavurs. «Ün sforz ed alch chi’d es collià cun blera lavur bürocratica, sun impustüt tuot las directivas in connex cun far statisticas. Quai es temp da lavur ingio chi’s pudess far alch bler plü productiv.» A la fin inclegiantaivel e na da’s dar da buonder, es il pled scrit e na las cifras la gronda paschiun dad Elisabeth Poo.
Cha prunas da cudeschs haja ella fingià let dürant tuot sia carriera e cha sur maisa via saran its millis e millis daplü. «E las cuvertas da plastic pro üna gronda part dals cudeschs, varaj’eu miss sü», agiundscha Elisabeth Poo riond e dschond: «Meters da plastic saran quai stats, rollas e rollas interas.» Ch’ün singul cudesch predilet nun haja ella però, intant lectüras predilettas: belletristica e romans biografics ed istorics.
Chapitel 5: Lö d’inscunter per grond e pitschen
Il fat chi nu saja da cumprar ils cudeschs, chi’s possa tils avair davant il nas, tils pudair sfögliar tras, tils imprastar e schi nu plascha, tils manar darcheu per dar inavo, cha precis quai saja eir hozindi la plü gronda valur e funcziun d’üna biblioteca.
Cha’l svilup tecnic haja manà blers müdamaints dürant quists ultims 45 ons. Uschea per exaimpel dal 1993 cul prüm computer da biblioteca ed uschenas üna cartoteca digitala, obain lura cul internet e la consequenza cha la biblioteca ha pers dandettamaing l’importanza dad esser üna funtana e lö da retschercha ed infuormaziun.
Cha tant daplü plaschair fetscha però, schi rivan eir amo hozindi las giuvnas lecturas e lecturs in visita, saja quai cullas classas dürant il temp da scoula o lura cun mammas o baps dürant il temp liber. Uschea resta ad Elisabeth Poo ün inscunter particular in memoria, ingio ch’üna mattina as volva vers ella dschond cun ögls glüschaints: «Pro vus passa ün’ura simplamaing uschè svelt!» Ün dals plü bels cumplimaints chi’s possa insomma surgnir sco bibliotecara ed ün chi demuossa perche chi vala la paina da mantegner eir hozindi amo üna biblioteca.
Epilog: In buns mans pels prossems 45 ons
Da pudair lavurar tants ons sco bibliotecara nun ha be portà bler plaschair e satisfacziun ad Elisabeth Poo, la lavur ha sgüra eir tgnü giuvna a la duonna dad 80 ons. Eir sch’ella nu pensa amo immediatamaing vi dal rafüdar, conclüda Elisabeth Poo il discuors seguaintamaing: «Eu toc intant pro l’inventar e plan planet saraja da zavrar a mai, uschea sco cha nus rumin eir minchatant tscherts cudeschs chi nu vegnan plü lets. Avant am sentiva adüna obliada da cuntinuar ed uossa cha nus vain nouvas fatschas, es l’avegnir per la biblioteca dal sgüra in buns mans.»
Maniadas sun cun quai las duos nouvas forzas giuvenilas chi sustegnan daspö l’on passà la squadra. Uschè cha cur cha’l di sarà rivà, schi pudarà Elisabeth Poo dar giò sia carica cun buna conscienza ed esser pel prossem chapitel da sia vita «be» amo üna fidela cliainta da la biblioteca, in tschercha d’üna buna lectüra e forsa d’üna o l’otra baderladina.
Gust da leger dapli?