Columna

Il Pledari Grond

parter

Mintgaton sesentel jeu, la «studenta» da romontsch, sco in affon pign ch’ei vid emprender a plidar: Igl affon ch’entscheiva a tschintschar discuviera in mund niev, in mund ch’ei pleins da miraclas e pusseivladads, da reglas ed era da scumandadas – in lungatg eba.

Jeu seregordel cu nies fegl – el veva in onn e miez – ha discuviert co ins sa tschintschar sur dil vargau. Lu, cul diever dil perfect, ei in niev aspect dil mund sesaviarts per el: Siu plascher dad esser habels da duvrar ils particips (forsa buc adina correctamein, mo tuttina) era enorms. Dis e dis ha el detg: «Papa ggange» ni «Mueti inechoo» ni «Guezi ggässe».

Lu sai jeu aunc copiar miu text el formular sut «program da correctura ortografica» (clar, era sil Pledari Grond) e curreger ils plaids suttastrihai (speronza ch’ei dat buc ina massa). – E gia finida ei mia columna.

Ed ussa sesanflel jeu en ina situaziun buc aschi differenta, sche jeu legel ina historia e discuvierel ina regla, per exempel quella che explichescha la relaziun denter ils verbs quescher/cuschentar, durmir/durmentar ni plidar/plidentar, numnadamein ch’jeu queschel e dormel mezza, ferton ch’jeu fetsch quescher ina persuna cu jeu cuschentel ella – ni cu jeu durmentel ella, fetsch jeu durmir ella.

In auter suffix verbal che plai a mi fetg bein ei «- ergnar»: Ins sto mo aschuntar quella finiziun, e gia catta in verb cun ina muntada neutrala ni schizun positiva cuninaga in senn pigiurativ. Igl ei schi bi da bitschar, neve? Mo tgi less vegnir bitschergnaus? Auters exempels ein tschintschar/tschintschergnar, cuntschar/ cuntschergnar.

Jeu savess menziunar biaras autras reglas che cumprovan con dinamics, creativs ed unics ch’il romontsch ei (sco, natiralmein, era auters lungatgs).

Gie, jeu sesentel empau sco in affon, mo auter che quel hai jeu mieds a disposiziun che gidan dad entelgir la structura dil lungatg sursilvan: In grond agid ei il Pledari Grond che ha gest integrau bunamein 150 000 plaids ed expressiuns sursilvanas! Leutier vegn ch’el fa amogna dad encurir entschattas e finiziuns (sco ils suffixs verbals «- entar» ed «- ergnar» …). E sch’jeu less verificar mias conclusiuns, sai jeu consultar la Grammatica Sursilvana dad Arnold Spescha – schizun senza cumprar il cudisch: Jeu stoi mo cliccar sin «grammatica» (el Pledari Grond!) e gia vegn telecargaus il pdf.

MAD
Johanna Krapf è lectora ed autura e viva e lavura a Rapperswil ed ­Andiast. Ella ha emprais sursilvan e sa fatschenta intensivamain cun quella lingua.