Üna mediatura tanter las litteraturas
Quista sonda survain Denise Mützenberg da Genevra ün omagi per seis ingaschamaint per la litteratura rumantscha. La magistra, scriptura, traductura, editura e promotura da bleras auturas ed auturs rumantschs arda pel rumantsch e quai schabain chi nun es gnanca sia lingua materna.
Genevra, mardi a bunura, la staziun plain pendularis ed immez aint üna duonna chi para da sbrinzlar dad energia e culur be fingià spettond a la schurnalista da la FMR. Davo ün salüd ed üna branclada cordiala giaina a baiver ün cafè e dürant passa ün’ura quinta Denise Mützenberg da sia vita, la paschiun per la lingua rumantscha e perche ch’ella edischa plü gugent cudeschs co dad ir in viadi (guarda eir boxa). La duonna dad 84 ons da Genevra survain quista sonda i’l rom dal festival LitteraturA Nairs ün omagi per seis ingaschamaint per la litteratura rumantscha – in «arcugnuschentscha per la traductura e mediatura tanter las litteraturas romandas e rumantschas», sco chi ha nom i’l program.
FMR: Duonna Denise, Ella es naschüda e creschüda sü illa part francesa da la Svizra. D’ingionder es gnü l’intess pel rumantsch?
Denise Mützenberg: Cur ch’eu d’eira amo magistra a Lignerolle legiaiva adüna la gazetta «Cooperation» ed ün di d’eira aint ün artichel sur dal rumantsch, sur da l’Engiadina, sur dad Andri Peer e Cla Biert. Quai d’eiran per mias uraglias noms fich specials. Ma els m’han fascinats. A la fin da l’artichel d’eira notà Gabriel Mützenberg sco autur, ün nom ch’eu nu cugnuschaiva fin lura. Chi mâ vess pensà cha quel schurnalist dvantess meis hom be güsta duos ons plü tard, davo ch’eu vaiva let seis artichel. Imprais a cugnuoscher ans vaina davo ch’el vaiva let ün artichel ch’eu vaiva scrit per üna gazetta da giuvens. Davo avair scrit ün pêr jadas vi e nan ans vaina inscuntrats. E schabain ch’el d’eira 23 ons plü vegl til n’haja maridà. El s’interessaiva fich pel rumantsch ed uschè sun eir eu gnüda aint in quista chosa.
Ma eir Seis hom nu d’eira ne dal Grischun ne Rumantsch. D’ingionder es lura gnü Seis interess per nossa lingua?
Cunquai cha meis hom vaiva tschüf tuberculosa, ha’l gnü dad ir sü a Tavo in cura. Là è’l stat desch ons. Intant ch’el d’eira a Tavo è’l bler i a viandar tras tuot il chantun Grischun, da Mustér fin a Müstair ed ha uschè imprais a cugnuoscher üna pruna glieud ed auturs ed auturas da la Surselva fin giò l’Engiadina Bassa. Darcheu a Genevra ha’l cumanzà a scriver üna pruna texts sur da la litteratura rumantscha. Ed uschè sco ch’el m’ha quintà è’l stat üna jada in ün teater ingio ch’el ha dudi la chanzun da la libertà da Men Rauch e s’ha inamurà uschè i’l rumantsch. El ha pudü infectar eir a mai cun sia paschiun per quista lingua.
Dasper las traducziuns ha Ella lura eir scrit svessa texts rumantschs. Co esa gnü adaquella?
L’idea da scriver meis prüm cudesch rumantsch es naschüda l’on 1992 ad üna da mias prümas Scuntradas. Eu n’ha discurrü là cun Duri Gaudenz da Scuol. El d’eira da quel temp ün dals unics chi ha propcha discurrü consequentamaing rumantsch cun mai. Our da quella conversaziun cun Duri Gaudenz, chi m’ha sustgnü ed incuraschà da discuorrer e scriver rumantsch, s’ha quai sviluppà. Insè nun haja mai gnü ün motiv da scriver rumantsch, ma chaminond tras la prada da Sent o Lavin dürant nossas vacanzas, sun ils pleds valladers simplamaing svolats aint in meis cheu, uschè ch’eu tils n’ha stuvü scriver.
E lura nun esa stat fat cun scriver, Ella e Sia sour han eir publichà texts frances e rumantschs sco edituras. Perche quist ingaschamaint?
Mia sour schemblina ed eu vain scrit insembel nos cudesch da schemblinas per frances «Le piège du miroir ou le livre des jumelles». Ma cunquai cha nus nu vain chattà ingüna chasa editura, ans vaina decisas da svessa edir nos cudesch. Uschè vaina fundà la chasa editura cul nom Samizdat. Quai voul dir in russ «il cudesch scumandà». Ma davo cha nus vain publichà nos cudesch, chi dà dal rest intant illa quarta ediziun, sun gnüts ün davo tschel amis e cuntschaintas culla dumonda dad edir e publichar lur cudeschs. Uschè vaina manà passa 25 ons quella chasa editura e publichà var 150 cudeschs da bundant 50 auturas ed auturs in differentas linguas. Cun 75 ons vain mia sour ed eu lura pensà chi füss temp dad ir in pensiun e da’ns dedichar daplü a noss abiadis. Ma lura vaina fundà ün’ulteriura chasa editura cul nom Troglodytes. Ma quista vouta nu laivan nus plü, sco pro Samizdat, ir a dumandar a tuot las differentas instituziuns per raps, mobain nus laivan simplamaing pudair far quai chi’ns plaschess, uschè sco cha nus lain.
Uschè han Ellas svelt drivi las portas e dat üna schanza a plüs auturs ed uossa d’incuort plütöst amo a giuvnas auturas rumantschas. Co esa gnü adaquella?
Eir quai s’ha simplamaing dat. Davo ch’eu vaiva publichà plüs auturs rumantschs, impustüt homens, Peider Lansel, Duri Gaudenz e Linard Bardill, n’haja eir lavurà cun duonnas sco Leta Semadeni, Rut Plouda e Chatrina Gaudenz. E lura laiva tscherchar ad auturs ed auturas plü giuvnas ed uschè n’haja automaticamaing eir chattà a duonnas giuvnas sco Flurina Badel, Jessica Zuan, Tina Planta-Vital e Carin Caduff.
Vossa simpatia per auturas giuvnas chi scrivan rumantsch nu sarà üna casualità, o?
Na, mia inspiraziun ed il istess mumaint eir meis prüm inscunter cun poesia rumantscha m’han dat las poesias da Luisa Famos. Sainza vulair diminuir o redüer tuot las auturas ed ils auturs ch’eu n’ha edi – quai chi m’ha inspirà il prüm, ed eir sco persuna, eir sch’eu tilla n’ha inscuntrada be üna jada: quai es Luisa Famos e sias poesias.
Ed uossa ch’Ella ha istess lavurà ün pêr decennis sco editura: Co sto ün text esser per ch’Ella publichescha quai?
Ma, per mai nu daja ün recept general. Dürant tuot quists ons esa adüna stat pro mai uschea ch’ün text m’ha stuvü tschüffer, i sto avair üna melodia ed important esa eir per mai ch’eu vezza alch i’l text e cha quel haja ritem. Eir schi’s pudess avair il sentimaint ch’eu n’haja jent be poesias nun es quai propcha vaira. Eu am poss eir s-chodar fich per ün text da prosa, sco per exaimpel l’Europa da Rut Plouda.
Quista sonda survain Ella ün omagi per tuot la promoziun e lavur ch’Ella ha fat per la litteratura rumantscha. Es eir Ella superbgia da tuot quai ch’Ella ha ragiunt?
Quist omagi es üna surpraisa per mai, ma eu sun natüralmaing fich cuntainta. Cuntainta eir perquai cha l’istorgia sco editura rumantscha ha cumanzà cun ün Rumantsch da Scuol, nempe cun Duri Gaudenz. Ed eir sch’eu viag uossa a Scuol tuot suletta, mia sour nu po plü far viadis uschè lungs e meis uffants sun tuots occupats, schi m’allegra fich d’inscuntrar a Scuol mia uscheditta famiglia rumantscha.
Il festival Schmolitz ha lö quista sonda e dumengia, ils 14 e 15 marz a Scuol i’l center da cultura Nairs cun ün dialog litterar tanter la Rumantschia e la Romandie. Daplü infos sülla pagina www.nairs.ch
Info-boxa
Scha la paschiun da l’hom dvainta l’aigna paschiun
Denise Mützenberg es naschüda ils 3 settember 1942 e creschüda sü ad Yverdon-les-Bains. Ella ha lavurà sco magistra i’l chantun Jura. Là ha ella imprais a cugnuoscher a seis hom, il schurnalist ed autur Gabriel Mützenberg. Grazcha a seis interess per la Rumantschia s’ha eir Denise Mützenberg inamurada in quista lingua latina. Gnind in vacanzas adüna darcheu eir in Engiadina Bassa ha ella scuvert las poesias da Luisa Famos ed ha uschea eir svessa cumanzà a scriver poesias. Ma eir inscunters cun ulteriurs auturs sco Andri Peer, Duri Gaudenz e Jacques Guidon han inspirà a Denise Mützenberg da s’occupar plü chafuol cul rumantsch.
Insembel cun sia sour schemblina Claire Krähenbühl ha Denise Mützenberg fingià da matta inventà e quintà da tuottas sorts istorgias. Cun quai ch’ella nun ha chattà da seis temp üna chasa editura chi vess publichà sia prüma ouvra, han las duos sours fundà svessa üna chasa editura cul nom Editions Samizdat l’on 1992. Davo chi sun gnüdas illa età da gnir pensiunadas hana dat sü la chasa editura, be per tuornar pac plü tard darcheu ad accumpagnar ed edir, quista vouta però sün cuosts privats, a giuvnas auturas e giuvens auturs rumantschs sco Flurina Badel e Jessica Zuan. Dürant tuot ils ons sco editura ha Denise Mützenberg edi raduond 150 cudeschs da bundant 60 auturs ed auturas, diversas publicaziuns sun rumantsch-francesas. (fmr/opm)
Gust da leger dapli?