Da l’aua giu
Las cifras dal tancadi amez vischnanca èn prest l’unic che traglischa la saira cun turnar a chasa suenter la lavur. Las cifras glischan en colur cotschna e mussan ch’igl è guerra. Il benzin custa ussa dapli.
Ma era las fanestras illuminadas da l’anteriur albiert da giuventetgna mussan ch’igl è anc adina guerra. In’autra guerra. En l’anteriur albiert da giuventetgna vivan actualmain persunas da l’Ucraina.
Durant il di cula bler’aua sur las vias lateralas en vischnanca. Da la prada giu e tras vischnanca. Igl è uschè chaud che la naiv lieua fitg spert. Ed il funs è anc schelà. Uschia cula l’aua a la surfatscha en la chanalisaziun u enfin tar il flum. Pir la saira chali da luar e cular. Lura sa ferma tut. L’aua schela e na cula betg pli. Fraid – schoc – tut resta quiet. Glatsch da colurs diversas. Alv, nair, transparent e plitost brin. Durant il di va lura puspè tut da l’aua giu. Igl è chaud.
E co èsi cun mia vita? Va quella era da l’aua giu? U hai jau puspè cletg e poss viver vinavant patgific, era sch’il benzin custa dapli? Perquai che jau abitesch en Svizra, in pajais sco ina chaglia. Durant ch’igl è «heikel» pon ins star giu davos quella chaglia e spetgar. Or dad x-in motiv essan nus in pajais u ina chaglia betg uschè interessanta per conquistar. X-in president cun ina gronda armada avess probabel paucs problems cun nus. Magari fissan nus in pajais ch’ins pudess conquistar en in u dus dis or da l’aria – easy. En mintga cas fissan nus da conquistar pli simpel ch’in dals pajais dal Proxim Orient. U prendessan nus or da stgaffa, per dir quai da maniera simbolica, ils alumbards per ans defender fin tar l’ultima fladada? Stai si e defenda? La frasa era manegiada per la lingua. Ma stain nus era si per defender autras valurs? U sesain nus davos la chaglia, na schain nagut, spetgain e guardain tge che capita?
Cler, igl è «heikel». Perquai che mintgin:a sto far ses affars u vegnir elegì er en l’avegnir. E quai pudess ins periclitar cun star si e defender valurs. La fin finala è lura tuttina mintgin:a il pli datiers a sasez:za. Ma constat quai propi? Sun jau pli datiers a mamez, sche jau taschel, era sche jau vuless en sasez defender mias valurs, na ristg dentant betg da far quai, perquai ch’i pudess periclitar mia situaziun economica? Jau guard per mai da maniera economica, ma guard jau era per mes cor, per mes esser uman? Jau na crai betg.
Il politolog da renum mundial Francis Fukuyama aveva fatg la prognosa che la democrazia liberala vegnia ad esser la furma da stadi che sa profileschia encunter tut las autras. El di oz, en vista a bleras situaziuns autocratas sin il mund, che pasch, bainstanza e stabilitad na bastan oramai betg per blers umans.
Grev da chapir. Uschia na vegn l’uman mai a crear ina situaziun sin il mund senza ch’i dettia gronds conflicts en blers pajais. Uschia va plitost tut da l’aua giu. Quant ditg che la strategia cun star giu davos la chaglia funcziuna en questas realitads anc, quai vesain nus lura.

Gust da leger dapli?