Nus tschertgain – e siglin

Tgi che legia e sfeglia regularmain las gasettas rumantschas, enconuscha plaunsieu noss inserat per «Redactur:as (50 % – 100 %)». Geabain, nus tschertgain redacturs e redacturas tar la FMR cun preferenza en Surselva ed en il Grischun Central, pia schurnalistas sursilvanas u schurnalists surmirans.

Mias collegas ed jau vegnin perquai dumandads savens il davos temp: Tgi banduna insumma la redacziun? Avais chattà insatgi? Avais annunzias? Èsi grev da chattar redacturas e redacturs? E tge faschais, sche vus na chattais betg novs collegas?

A tut quellas dumondas na pudain nus sa chapescha betg dar ina resposta. Per l’ina perquai ch’igl è gea da tegnair dascus las tractativas u infurmaziuns persunalas. E per l’autra n’enconuschain nus (anc) betg tut las respostas. Tuttina vuless jau tradir e parter qua intgins patratgs e quitads, perquai che quels èn la finala era d’interess per lecturas e lecturs.

En il decurs dals proxims diesch mais – tranter matg 2026 e schaner 2027 – va in trio viril e sursilvan en pensiun: Andreas Cadonau, Augustin Beeli e Martin Gabriel. Tuts trais èn vuschs sonoras – betg mo en chors – mabain er en il schurnalissem sursilvan e rumantsch dals ultims decennis. Els han rapportà en pliras funcziuns ed instituziuns, en lur idiom sursilvan ed en rumantsch grischun: per La Quotidiana, l’Agentura da novitads rumantscha (ANR), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ed ussa per la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). Pia, da perder en in culp gist trais da quels musketiers n’è betg legher! (Anc pli delicata è la situaziun en la regiun surmirana. Là tschertgain nus gia dapi passa in onn ina redactura u in redactur che rapporta en quel idiom.)

Gia baud en il decurs da quest onn ha la FMR cumenzà ad inserir las plazzas, perquai che nus ans eran conscients da bell’entschatta ch’i dat intgins obstachels per chattar novs «chantadurs» u novas «chantaduras». Ma obstachels èn qua per vegnir superads. E perquai prendain nus schlantsch per far silmain quatter sigls:

Emprim sigl: Plazzas cumplainas vegnan purziunadas ozendi cun pensums pli pitschens. Vul dir: La plazza da 100 % dad Augustin Beeli vegnin nus probabel a stuair reparter sin duas persunas. I dovra pia dapli persunas, e quai en temps, nua ch’i regia en general in manco da persunal qualifitgà. – Siglin tuttina!

Segund sigl: Da lavurar en la regiun n’è betg chaussa da mintgina e da mintgin. L’exodus or da las regiuns rumantschas è simplamain ina realitad. – Siglin tuttina, e pir da dretg!

Terz sigl: Blera glieud na ristga betg da far il pass en il schurnalissem u ch’i teman da betg savair bain avunda rumantsch. – Siglin tuttina! Perquai ch’ina fiera da schurnalists rumantschs n’exista sobiso betg. Ella n’ha mai existì. Tgi che vuleva e vul lavurar en quel metier, sto per regla emprender il mastergn da sutensi, linguisticamain e schurnalisticamain.  

Quart sigl: In u l’auter sa dumonda forsa, sch’i dat insumma anc gasettas en diesch onns, per exempel La Pagina da Surmeir, La Quotidiana ed il Tages-Anzeiger? – Siglin tuttina, perquai che nagin na pretenda gea che gasettas stoppian surviver en tutt’eternitad sper tut ils telefonins e tablets. E la FMR na scriva gea betg mo sin palpiri.

La consequenza da tut quellas dumondas e da tut quels sigls è però evidenta ed in zic malempernaivla: La glieud na stat betg gist en colonna davant il biro da la FMR per s’annunziar per ina plazza.

Insatge poss jau dentant garantir: Bleras resalvas e retegnientschas n’èn betg giustifitgadas. Ina rapportaziun mediala ed istorgias rumantschas vegni er a duvrar en l’avegnir. La lavur schurnalistica ora en las regiuns è fitg captivanta. Igl è ina lavur creativa e variada. Sco redactura es ti en stretg contact cun la glieud. Ti survegns regularmain resuns sin tia lavur e ti es adina al current da quai che curra e passa en la regiun.

Na datti pia propi betg persunas che s’interesseschan per in tal job da siemi? – Bain bain, da quellas persunas datti: Igl è perfin persunas svegliadas cun bel palmarès professiunal, persunas che san bain rumantsch, che han experientschas schurnalisticas e che s’interesseschan da lavurar tar la FMR. E tge è lura il «pail en la schuppa»: Quellas persunas vivan (cun lur famiglias) ad Unterägeri, Niederuzwil u Untersiggenthal. Tge è pia il problem, en temps da telelavur, da video-conferenzas e da workation? – Tut ils instruments digitals na servan betg bler, sche la prova dal teater rumantsch da l’uniun da giuventetgna è en maun da Dieu a Salouf e betg a Niederuzwil. Co diavel far regularmain in schurnalissem sin distanza e tuttina restar manaivel a la glieud e vardaivel en la rapportaziun?

E qua sa tschentan tuttenina anc autras dumondas interessantas e spinusas per il mund rumantsch: Nua capita insumma la «vita rumantscha», sur da la quala la redacziun FMR rapporta? Nua vivan Rumantschas e Rumantschs? E davart tge vulessan ellas ed els vegnir infurmads, saja a Curaglia ed a Vnà, ma er ad Unterägeri e Niederuzwil?

Sa chapescha emprova la redacziun FMR da mantegnair sia rapportaziun or da l’intschess tradiziunal rumantsch. Ma gist la tschertga actuala per persunal schurnalistic mussa ina giada dapli: La rapportaziun rumantscha vegn sfurzadamain a stuair sa diversifitgar, ella ha da porscher sper ina rapportaziun «regiunala» er (adina dapli) ina rapportaziun «surregiunala». Las instituziuns medialas rumantschas èn gea la finala mo in spievel dad in svilup general.

Turnain tar las plazzas redacziunalas ora en las regiuns: Nus na dain betg si! Nus tschertgain vinavant novas chantaduras e novs musketiers en Surselva ed en il Grischun Central! – Sche Vus avessas pia mustgas, lura chattais tut ils detagls en ils inserats. Be curaschi cun siglir. Nus gidain.