La vusch
Sche jeu telefoneschel ad enzatgi ed audel la vusch da tschei maun dalla lingia, hai jeu il sentiment che jeu sappi co ei mondi cun quella persuna. Pli exprimiu ei quei aunc cun caschun d’ina viseta en in spital. Cu il pazient tschontscha, quetel jeu gia da percorscher co ei va cun el. Manegel jeu silmeins.
En emprema lingia ei la vusch in instrument che fuorma ils suns e tuns e possibilitescha la communicaziun, il tschintschar e cantar. Ella porta ed exprima plaids e cuntegns, mo era sentiments: letezia e tristezia, ravgia e gretta, simpatia ed aversiun. Cun l’accentuaziun e la cadenza eis ei pusseivel da crear nianzas las pli subtilas.
Ei dat biars adjectivs che caracteriseschan la vusch. En nossa percepziun ei ina vusch ferma ni fleivla, aulta ni bassa, clara ni stgira, brausla ni sonora, gita ni cumpleina, rauca ni sereina.
In’impurtonza eminenta han las vuschs da tuts quels e quellas che tschontschan el radio ni alla televisiun. Ina vusch che porta, che tschaffa, ch’ei simpatica ed emperneivla, ei in suttapei che aulza la valur e la vigur dall’emissiun.
Mintgin ha sia vusch. Quei ei in destin – ch’ins sa er influenzar e formar. Quei ch’ins fa per exempel cun cultivar la vusch per cantar. La vusch ei in utensil inappreziabel, in dun divin.
L’emprema gada che jeu hai realisau cunscientamein, tgei che la vusch munta, ei stau cu jeu vevel siat ni otg onns e sun ius cun miu bab giu Glion ad in concert dalla Ligia Grischa. Nus sesevan ella secunda retscha ed jeu miravel si sin quels umens cun fascinaziun. Ina roschada ed umens sco cuolms. Denton: Buc il diember e lur cumparsa han impressiunau mei il pli fetg, mobein lur vuschs.
Il concert ha entschiet cun tuns levs e migeivels. Jeu quitavel che quei stuessi tunar tut auter cun tons che cantavan. Igl ei denton buc iu ditg: Il tun ei carschius ed jeu vevel tuttenina l’impressiun ch’ei tuchi d’ensemen cun tut ils zenns dil marcau e dils vitgs dil contuorn. Quels umens vevan vuschs sco zenns. Mintgaton tunavan quels zenns mo lev e sco dalunsch e lu carscheva lur tun sco sch’els vessen da tuccar da stuornas.
Nus habitavan si casa gest sper il Hotel Pass Pigniu. Jeu udevel en stiva las vuschs da quels ch’eran leu. Quellas vuschs tschaffavan e fascinavan mei. Jeu s’imaginavel, tgei cumparsa che quels carstgauns cun lur vuschs stuessien haver: gronds ni pigns, gross ni satels, vegls ni giuvens, curteseivels ni nauschs.
En mia ureglia interna audel jeu aunc oz las vuschs tut particularas da Beat e Pankraz Elmer da Dialma (Elm) che vevan cumprau muntaneras da nuorsas, rimnadas a Glion, ed eran vegni cun quellas tochen si Pigniu, per star leu sur notg e cuntinuar l’auter di il viadi sur il Veptga tochen sin las alps da Glaruna. Il dialect glarunes veva per mei in tien musical, sco sch’els cantassen.
Ed jeu audel aunc oz en miu intern las vuschs dils purs da Domat ch’eran vegni dalla scargada cun carr e cavagl giu da l’alp Ranastga cun lur purment tochen Pigniu, per carrar l’auter di viers Domat. Quei era vuschs fermas, sonoras ch’exprimevan plascher, plascher dalla raccolta, plascher dalla veta. Jeu vevel l’impressiun ch’ils da Domat seigien ils pli leghers carstgauns sin quest mund. Tut specialmein ei la vusch da Stoffeli pot en mia ureglia: ina vusch marcanta e ferma: «Ca Ti cregas nä ca Ti cregas becca.»
Gust da leger dapli?