In mais da pais

Avais udì? Anc betg? Lura tadlai bain: I tuna da mars! Il mais cumenza adina cun ina sfrattamada e giaischlada da Chalandamarz e finescha lura cun il traffic d’autos curt avant Pasca. Schegea che tranteren èsi detg tranquil. – I dat pia tuns grass e fins durant il mars.

In expert dals tuns pli fins en la natira è Flurin Camenisch. Durant 35 onns è il zoolog stà pedagog en il Museum da la natira dal Grischun. Là ha el guidà grond e pitschen tras las pli differentas exposiziuns animalicas e botanicas. Proximamain va el en pensiun. Bleras persunas pensiunadas siemian dad ir lura en viadi, da renovar la chasa u da perscrutar finalmain l’istorgia da famiglia. Flurin Camenisch ha auters siemis, sco ch’el ha tradì dacurt ad RTR: «Jau poss ir sin in prà e star là in mez di – e quai è per mai grond divertiment.» Pia, sche Vus vesais durant questa stad insatgi a seser sin in prà senza far mucs, lura per plaschair betg far alarm. Al laschai en pasch! Igl è mo Flurin Camenisch che giauda la pensiun.

Tge canera che quai è stà ils davos mais en l’Engiadin’Ota per pudair salvar il provediment da sanadad. En il Surses è tut stà pli quietin. Senza brimbori e cun in votum clerischem (158 : 2) ha il Cumegn Surses decis quest mais da contribuir ils proxims set onns mintgamai in mez milliun a la Center da Sanadad Savognin SA, sin basa d’ina cunvegna da prestaziun. Per il president communal Daniel Wasescha è quella decisiun tranquila tranter auter d’engraziar a la fusiun communala dad avant diesch onns: «Schi mintga singul cumegn vess gia da decider davart igl sustign, vessan nous svelt ena situaziun scu per exaimpel an Nagiadegna Ota.» Co fissi pia da fusiunar las indesch vischnancas en l’Engiadin’Ota? Probabel dess quella dumonda puspè ina canera incredibla. Perquai pssst! Taschain sco ina platta-pigna d’Engiadina.  

Tras vitgs e vals pon strasunar vinavant chors sonors rumantschs. RTR e l’entira SRG SSR han gudagnà la battaglia da votaziun cunter l’Iniziativa SSR («200 francs bastan») che avess mess sin il chau era la purschida mediala rumantscha. Trais dis suenter il ferm NA cunter l’iniziativa vegn dentant la communicaziun: Nicolas Pernet chala suenter tschintg onns sco directur dad RTR e surpiglia in nov post coordinativ-strategic aifer la chasa gronda SRG SSR. Sch’el haja pia en ses «domini» da tschintg onns ademplì ses pensum, ha la FMR dumandà. Il directur partent ha respundì: «Jau crai che tschintg enfin set onns sajan in bun temp per in directur – quai dat puspè la schanza per in refrestg.» A guardar precis è Nicolas Pernet dentant stà fitg cnap aifer quel «bun temp», numnadamain tschintg onns e trais mais. E savend ch’el ha atgnamain lavurà il davos onn e mez per 80 % per il grond project strategic «Enavant» da la SRG SSR, croda el atgnamain or dal «bun temp». En sasez stuess el restar anc in mumentin.

In brav carnaval avevi dà, perquai che la Chanzlia federala na vuleva betg render public ses inventari da vin en il tschaler da la Chasa von Wattenwil a Berna. Pir ina sentenzia da la Dretgira administrativa federala ha fatg chommas avant in onn a la chanzlia, uschia ch’in schurnalist romand ha pudì publitgar la carta dal vin federal. La FMR ha fatg quest mais il medem e dumandà la Chanzlia chantunala tge vin che vegn atgnamain torclà en la Chasa grischa. La resposta è stada fitg sperta ed atgnamain pauc delicata: En il tschaler guvernamental vegnan magasinads trais vins producids al Plantahof, dus alvs ed in cotschen. Las singulas buttiglias custan tranter 18 e 24 francs. In perit da vins ha valità per la FMR ils trais «daguts» e ditg che quels sajan «adattads per mintga occasiun» e ch’els «na sajan betg uschè cumplexs». Correspunda il vin guvernativ dal Grischun pia al caracter da Grischunas e Grischuns? – Plitost simpelet ed acceptà da tuttas e tuts? Nua èn il caracter agen, la testa dira, la variaziun palatala e la profunditad?

La vusch da Daniel Albertin avain nus probabel tuts en l’ureglia. Il president da la vischnanca bilingua Albula/Alvra ha stuì dar pled e fatg savens ils davos onns pervi da la bova e l’evacuaziun da Brinzauls. Cura ch’el ha però annunzià il 2024 da vulair surdar ses uffizi, n’ha nagin vulì udir quai e candidar per il presidi. En ina radunanza communala ha ussa l’advocata bernaisa Manuela Gebert, che viva ad Alvagni Bogn, annunzià sia candidatura per il presidi. Fin al di d’elecziun, ils 14 da zercladur 2026, ha ella però anc in bel pensum, sco ch’ella ha declerà envers RTR: Ella saja s’annunziada tar la Lia Rumantscha per «lecziuns privatas per acquistar in minimum d’enconuschientschas dal rumantsch». La dumonda è mo: Datti lura in examen avant ils 14 da zercladur, sch’ella sa avunda bain rumantsch? U vegn acceptà er in simpel «bun de» surmiran?

Normalmain èsi ruassaivel a Surcuolm. Ma las davosas emnas hai dà tuns pli gits. La culpa è ina gronda surfabricaziun en fasa da project. La visualisaziun dals trais blocs amez il vitg, cun totalmain var 60 abitaziuns, ha provocà la critica da vischins, da la Protecziun da la patria e da lecturas e lecturs. Memia grond, memia ester, memia quadratic. I dat gea la locuziun rumantscha per insatge che na va insumma betg a prà: «Ir sco la sella sin in portg.» Ma i dat era l’autra moda da dir: «Bel è quai che plascha.» – Insanua tranter quellas duas bellas frasas rumantschas stuess ins chattar ina soluziun, per calmar las undas a Surcuolm. Per exempel: «In portg che plascha.»  

Tar ils tuns fins da mia uffanza – forsa era da Vossa – tutga ina savur. Sin il viadi da scola eri da passar sper ina furnaria. La savur dal paun frestg fascheva vegnir l’aua en bucca. Quest mais han gist trais furnarias localas – duas a Sent ed ina a Mustér – annunzià da stuair serrar. Nagina successiun, memia blera lavur, pauca rendita, memia gronda concurrenza da grossists, midadas en la societad. Las decleraziuns èn savens detg sumegliantas. Qua resta be anc da translatar in bun proverbi tudestg: «Paun veder n’è betg dir – da betg avair paun, quai è dir.» – «Altes Brot ist nicht hart, kein Brot ist hart.»