Smaledir

«Heimatland» exclamava mia mumma, cu ella era irritada, ni «schterneföifi», cu ella era propi chicherada si. «Himmelschterneföifi» – quei exprimeva lu il tgiembel da sia furia, aschia che nus affons fagevan la scampa sil fletg. Dètgas smaledettas denton existevan insumma buc en siu vocabulari.

Ed era buc en miu scazi da plaids. Pli maneivel dil reginavel dil tschiel che «himmelschterneföifi» vegnev’ins buc en miu dacasa. Jeu seregordel cu jeu hai detg «jesses» in di (senza enconuscher la muntada dil plaid – jeu vevel forsa circa tschun onns): O Dieus, mia mumma ei stada schoccada ni schizun vulnerada. Ed ella ha duvrau in mument avon che reagir. E lu ha ella balbegiau: «Maina pli duvrar quei … quei …quell’expressiun! Has ti ­capiu? Mai pli!»

Gie, tochen oz sai jeu buca smaledir ni schizun blasfemar. Ed era mes affons (cu els eran adolescents) plidavan aschidadir dus «lungatgs» – vul dir: in en mia presenza e l’auter al telefon culs amitgs e cullas amitgas …

E cu mi’amitga di da temps en temps «huoraseich», zaccudel jeu adina el cor, schegie ch’jeu capeschel bein pertgei ch’ella ha meins retegn da smaledir: Ella ei carschida si en in milieu tut different dil miu – ses geniturs han buca saviu ir en scola secundara, ferton che miu bab e mia mumma han studegiau germanistica. Mo tuttina tratgel jeu mintgaga: «Na, quei s’auda buc …!»

Mo cu enzatgi drova nauschaplaids romontschs, cu ina persuna di «pil giavel», anflel jeu quei interessant. Clar, mia relaziun cul romontsch ei buca la medema sco cul tudestg, cun miu lungatg mumma. Ei exista ina certa distanza che fa ch’jeu sun interessada enstagl dad esser vulnerada. E, sco Arnold Spescha di en sia dissertaziun («Wind und Wetter»): Ins mida era la persunalitad cu ins ei vid emprender in auter lungatg …

E – buca veramein da smarvigliar – hai jeu ina fascinaziun per las expressiuns romontschas che cuntegnan il giavel ni il gianter, il tenti, il nausch, il buzibau, il malefiz, quel cun cornas, il hurlimuz, il huzerlimuz, il … – gie, jeu savess cuntinuar finamai.

Daco datti insumma ina tala massa plaids romontschs per giavel? Ha quei da far cul contuorn muntagnard, cun esser exponius alla natira ed allas forzas elementaras, per exempel dall’aura?En connex cull’aura entaupan ins soviso dapertut il giavel: aura dil giavel, aura dil gianter, dil huz, dil tenti, aur’infernala (era anflau ella dissertaziun dad Arnold Spescha).

Vilentar la glieud cull’aura para dad esser ina dallas incumbensas las pli impurtontas dil giavel, seigi quei cun draccas, garniala, urezis, lavinas – ni, ozildi, cun buca laschar neiver diltut.

Johanna Krapf è lectora ed autura e viva e lavura a Rapperswil ed Andiast. Ella ha emprais sursilvan e sa ­fatschenta intensivamain cun quella lingua.