Engiadina Bassa

Invistas in troclas plain cultura

L’Archiv cultural Engiadina Bassa voul render plü attent a seis ingaschamaint – per cha’ls s-chazis archivars lovats ed invlidats sün palantschins e giò i’ls schlers nu plachan imponderadamaing i’l rument. Perquai ha’l invidà sonda passada ad ün di da las portas avertas a S-chadatsch tanter Strada e Martina. Passa 60 interessadas ed interessats han nüzzià l’occasiun per dar ün sguard in l’archiv.

parter

I’l relasch da la bacharia Juon a Sent as rechatta eir üna creppa da bouv cun cornas insolitamaing grondas. Üna da quellas chi pichan i’ls films da cowboys sur ils portals da las stallas, in mincha cas cleramaing na üna da muvel indigen. «Quai sun las cornas d’ün ‹Steppenrind› ungarais», ha quintà Cristian Juon . «I’l temp da conjunctura turistica dal 19avel tschientiner vaivna massa pac muvel da maz in Engiadina. Quella jada daiva be pitschnas paurarias.» Per cuntantar l’appetit dals giasts i’ls hotels da cura nouv fabrichats, giaivan ils Engiadinas perquai fin in Ungaria per muvel da maz, sa il bacher pensiunà – per apunta importar da quels «Steppenrinds» ungarais cullas cornas lungas.

Sensibilisar per la lavur archivara

Cristian Juon ha quintà quist’episoda in ün discuors cun Corina Caviezel-Stupan, suprastanta da la Società Archiv cultural Engiadina Bassa (ACEB), al di da las portas avertas da l’ACEB a S-chadatsch. Ün’episoda chi muossa exemplaricamaing, co cha relicts i’ls schlers e palantschins fan perdütta dals svilups e müdamaints in l’istorgia da la regiun – cornas exoticas dal «Steppenrind» sco simbol pel cumanzamaint dal turissem da cura in Engiadina.

«I’ls ultims ons ans vaina concentrà impustüt sül ramassar. Ma nus vain eir badà cha blera glieud nu sa vairamaing, che chi’d es tuot archivà quia e che böt cha l’ACEB ha», disch Ruedi Bruderer, il president da l’archiv cultural. Uossa, davo ch’illa veglia chasa da scoula da Tschlin sun finidas las prümas duos etappas da renovaziun, voul l’ACEB eir dar ün’invista in sia lavur al public. Perquai ha la suprastanza organisà per la prüma jada quist di da las portas avertas. «Quai es per nus eir ün pass per sensibilisar», disch Ruedi Bruderer, «ed eir simplamaing per muossar nossa lavur dals ultims ons.» Sper quist prüm di da las portas avertas eir cun üna nouva publicaziun annuala, cul Mas-chalch da S-chadatsch chi rimplazza il süt rendaquint da la società (guarda boxa).

Quint bod equilibrà ed ün nouv «Mas-chalch da S-chadatsch»

La Società Archiv cultural Engiadina Bassa ha in venderdi eir fat sia radunanza generala. Tuot las tractandas sun gnüdas approvadas da las commembras e’ls commembers. Tenor rendaquint es resultà dal 2025 ün deficit da s-chars 1500 francs, büdschetà d’eira ün da 3900 francs. I’l preventiv da l’on 2026 calculescha la società cun ün deficit da 3250 francs pro sortidas da totalmaing 42 050 francs.

Il rapport annual es quist on per la prüma jada cumparü i’l «Mas-chalch da S-chadatsch». Üna broschüra chi dess spordscher «sper las solitas cifras eir retscherchas chi pon gnir fattas oura S-chadatsch.» Il nomer 1 da quist nouv Mas-chalch documentescha il svilup dal stradun da Scuol e raquinta da la prüma festa da musica in Engiadina davo la Prüma Guerra mundiala. (fmr/mst)

Troclas plain documainta, curunas plain cudeschs

Ils archivars da l’ACEB han perquai in divers posts eir muossà truvaglias archivadas a S-chadatsch: Andri Janett ha per exaimpel preschantà il cudesch cul titel original «Tschantamaints zivils da nossa drettüra da Suot Tasna», chi datescha da l’on 1775 ed es scrit sün paginas grossas a man. Üna sort cudesch da ledschas e statüts per reglar il minchadi da quel temp. El manzuna tanter bler oter per exaimpel cha’ls chatschaders sun obliats da spordscher sulvaschina als vaschins da la drettüra.

L’archivar staiva tanter curunas plain troclas da chartun, «da quellas aposta per archivar sainza chemicalias», ha’l declerà, chi cuntegnan chartas, contrats, cudeschs antics. O lura duos cartas topograficas disegnadas precautamaing sün palperi quadriglià da Robert Defilla, ün cader militar da Sent, e chi dateschan da l’on 1918. I ston esser stats plans per l’instrucziun dals uffizials da l’armada Svizra: Üna da quellas cartas muossa las alps grischunas, accentuond cun culur cotschna unicamaing ils divers pass tanter las valladas. Na be quels bain cuntschaints dal Flüela e da l’Alvra, ma eir il Pass Futschöl o il Pass dal Fenga chi mainan dad Ardez e Ramosch i’l Paznaun in Austria.

Illa chombra daspera – l’uscheditta biblioteca – ha Jon Duri Tratschin splajà ün plan sblachi da l’Hotel Waldhaus a Vulpera ars giò l’on 1989, segnà passa ün tschientiner avant da l’architect Nicolaus Hartmann. El ha preschantà eir ün da las dunzainas da cudeschs chi documenteschan sün palperi bod transparent la correspundenza da l’hotel i’ls ons 1895 fin 1945. Sper las collecziuns da la correspundenza hoteliera sun ordinats illas curunas millis da cudeschs: publicaziuns periodicas, cudeschs litterars, da chant o da scoula, biografias ed oter plü. «Tuot che chi’d ha da chefar cun nossa regiun», ha l’archivar declerà.

«Lavur importanta per mantegner patrimoni cultural»

Al di da las portas avertas ha eir il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini visità per la prüma jada l’Archiv cultural Engiadina Bassa. «Eu n’ha ün’affinità per la lavur chi vain fatta quia», ha il rapreschantant engiadinais illa regenza grischuna dit in seis pled, agiundschond ch’eir il Chantun sustegna la lavur chi vain fatta quia.

Cha’ls archivs culturals surpiglian üna rolla importanta sper quels dals cumüns e dal Chantun chi mantegnan la documainta ufficiala. «Id es important d’evitar cha’ls iertavels büttan simplamaing davent il relasch dals antenats», ha dit il cusglier guvernativ, «tant plü important esa da sensibilisar.»

Eir Sandro Decurtins, a partir dals prüms october archivar da stadi dal Chantun, ha accentuà a S-chadatsch cha’ls archivs culturals sajan partenaris importants dal Chantun per mantegner il patrimoni cultural grischun. «Sainza quels nu füss quai gnanca pussibel.» El ha descrit ils archivs culturals sco instituziuns regiunalas cun incumbenza plü vasta co’ls archivs ufficials. «Quels nu sun be stricts archivs, ma tant eir biblioteca e museums chi s’occupan bler plü pac strict davart la conservaziun – da cudeschs, discs cumpacts, ­fotografias, actas ed oter plü. E quai es eir güst uschea.»

Prosma sfida: digitalisaziun

Ün cumplimaint ha l’ACEB surgni da la visita da Cuoira eir per sia documentaziun digitala. «Quai vain fat quia exemplaricamaing», ha constatà Sandro Decurtins. Sülla pagina d’internet archivcultural.ch as poja far retscherchas in l’inventar da l’ACEB, verer che documainta chi’d es avantman là davart üna persuna o ün tema ed ingio cha quella es archivada. Vi e plü dess i’ls prossems ons eir gnir digitalisà l’archiv. «In ün prüm pass laina zavrar oura tuot las fotografias e plattas da vaider chi sun amo sparpagliadas sün diversas troclas in l’archiv», disch Ruedi Bruderer, «nus separain las fotografias da la documainta e digitalisain quellas.» Per la lavur dals prossems ons spera il president da chattar eir persunas plü giuvnas chi sustegnan l’ACEB. «Quia füssan avantman temas interessants per scriver lavurs da master», disch el. «Eu stögl uossa ir in tschercha da la generaziun giuvna, da quellas e quels chi stübgian istorgia o etnologia e chi’s pudessan interessar per nossa lavur.» D’inscuntrar üna o tschella fatscha ün pa plü giuvna al prossem di da las portas avertas, eir quai es ün böt dal president da l’ACEB.