Üna visita idiomatica tuottafat speciala

Glion, Riom e Lavin han quists dis surgni visitas specialas. E quai da sur 60 giuvenilas e giuvenils da l’intera Svizra i’l rom da l’eivna cumpacta chi fa part al cuors naziunal «Rumantsch a distanza». Quai es ün cuors, inizià avant duos ons da la Lia Rumantscha, chi pussibiltescha a scolaras e scolars svizzers d’imprender rumantsch sco rom d’elecziun obain eir sco rom facultativ in lur scoulas paternas.

Dürant l’on da scoula han lö duos lecziuns online per eivna e quai in differentas classas in tuot ils tschinch idioms sco eir in rumantsch grischun. L’eivna cumpacta chi ha uossa lö dürant quist’eivna – apunta a Glion, Riom e Lavin – cumplettescha quist’offerta, finanziada per gronda part da l’Uffizi federal da cultura.

Offline impè dad online

Visitar e surgnir üna jada ün’invista da prüma man precis da quella regiun idiomatica, da la quala las giuvenilas e giuvenils imprendan la lingua sur distanza, es üna da las radschuns da quist’eivna. L’otra radschun e per tuottas e tuots fich speciala: l’occasiun da pudair s’imprender a cugnuoscher üna jada live in persuna.

E sco ch’üna visita a las classas valladras e puteras dürant ün cuors da sgrafit a Susch muossa, nun es il plaschair be pro las scolaras ed ils scolars fich grond, dimpersè eir pro lur magistras. «Fich special. I s’ha natüralmaing ün purtret da sias scolaras e scolars. Ed uossa as vezza finalmaing las persunas pelvaira: chi es forsa plü grond co quai chi’s vaiva pensà, chi plü pitschna. Eu m’ha allegrada simplamaing fich da tillas pudair imprender a cugnuoscher», declera la magistra da vallader Natalia Sauter-Buchli tuot inchantada.

Nomers allegraivels

Eir scha’l computer saja güsta in quist reguard forsa ün pa üna barriera, funcziuna il cuors sco tal a distanza uschigliö fich bain. E quai conferma eir il respunsabel per la fuormaziun da la Lia Rumantscha Linard Martinelli invers la FMR. El es ouravant tuot fich cuntaint cul ot nomer da partecipantas e partecipants. In tuot nempe fan part dürant quist on da scoula passa 90 scolaras e scolars da dudesch chantuns. «Quai es ün grond success. Nus vain infuormà in möd vast davart il proget in tuot ils s-chalins ots e gimnasis in Svizra. Uossa sun creschüdas natüralmaing las aspettativas co chi va inavant. Il nomer d’annunzchas es plü o main uschè ot sco avant ün on da quist temp. Allegraivel, però quist on es il termin d’annunzcha fingià bainbod e nus sperain bain amo sün üna cuorsa.»

E quai chi fetscha surtuot plaschair, saja il fat cha bundant duos terzs da tuot las scolaras ed ils scolars nun hajan insomma ingüna colliaziun famigliara culla lingua ed uschea neir ingüna o be paca relaziun directa e stretta cul rumantsch. Ün fat ch’eir Natalia Sauter-­Buchli predscha ourdvart: «Quai es simplamaing bellischem da verer cha tantas giuvenilas e giuvenils han interess dad imprender nossa lingua materna. Qua ria meis cour.»

Nouvas e nouvs Rumantschs?

Na dad invlidar cha las giuvenilas ed ils giuvenils piglian part a quist cuors our d’aigna voluntà ed agen interess. Chi chi craja però chi gnia discurrü lura be rumantsch dürant quists dis, quel s’ha sbaglià. Perquai cha bleras e blers nun han üna relaziun directa culla lingua rumantscha e perquai cha divers han eir be güsta cumanzà ad imprender rumantsch quist on, es il ris-ch da discuorrer la lingua inclegiantaivelmaing amo plüchöntsch pitschen. Però güsta ün’eivna sco quista po güdar a promouver las giuvenilas e giuvenils da surgnir uschea ün bel di la sgürezza linguistica e la fiduzcha in sai svessa. Quai chi douvra a la fin eir per discuorrer lura eir propa la lingua.

Ed occasiun per ün tal impuls daja üna pruna. Sper las lecziuns idiomaticas dürant quist’eivna cumpacta stan ouravant tuot activitats culturalas e regiunalas i’l center. Sco per exaimpel visitas in differents cumüns e museums da la regiun, invista in interpraisas localas, inscunters cun giuvenils da la regiun obain apunta lavuratoris creativs sco imprender a sgraflar sgrafits. Ün’eivna da visita e barat dimena tuottafat speciala cul punct culminant lura in venderdi cun ün pitschen concert da Giganto illa Werkstatt a Cuoira. E chi sa, forsa cun üna o tschella giuvna o giuven Rumantsch implü.

Emilia Bosshard, 18 ons da Winterthur (ZH)

Eu am fich las linguas estras. Rumantsch es üna lingua fascinanta. A scoula imprenda eir latin e da pudair scuvrir las sumglientschas tanter rumantsch e latin es per mai fich interessant. Implü n’haja ün’amia, cun sia mamma chi deriva da Sent e perquai am n’haja eir decisa dad imprender vallader. L’instrucziun am plascha fich bain, eir perquai cha nus imprendain bler sur da la cultura rumantscha. E da pudair esser uossa quia illa regiun e tadlar la lingua e tilla incleger tuot in d’üna jada ün zich plü bain, am lascha bod sentir fingià sco esser ün zich da chasa.

Hannah Weitbrecht, 18 ons da Domat

Eu n’ha be d’incuort güsta fat müdada in Grischun. Eu frequaint pel mumaint la scoula media specialisada a Sargans. Il motiv ch’eu n’ha tschernü dad imprender rumantsch es quel, ch’eu am less sentir simplamaing amo ün zich daplü da chasa quia in Grischun. Eu n’ha amias in Engiadin’Ota e perquai d’eira cler ch’eu vuless imprender puter. Implü es il rumantsch üna fich bella lingua. A mai fa quist cuors enorm grond plaschair, eir da pudair esser uossa quia in Engiadina cun sia cuntrada fich bella.

Samuel Fluor, 18 ons da Küttigen (AG)

Meis bap deriva da Bever e Bever es eir meis lö da vaschinadi. Plü bod ha el adüna discurrü cun mai puter. Cunquai ch’eu n’ha ün pitschen sbagl d’articulaziun vaiva mia logopeda da quella jada manià chi saja meglder da glivrar da discuorrer rumantsch. Il rumantsch vaiva intant invlidà cumplettamaing. Cur ch’eu sun gnü a savair da quista sporta, n’haja directamaing m’annunzchà. Ed uossa suna quia ed incleg perfin darcheu ün pa a meis bap. Quai am fa grond plaschair, eir dad esser quia in Engiadina chi ha simplamaing ün effet ourdvart calmant.

Livia Gfeller, 18 ons da Suhr (AG)

Mia mamma es oriunda da Samedan. Ella nun ha però mai discurrü cun mai rumantsch a chasa. E cunquai cha la mità da mia famiglia discuorra rumantsch e cha’l rumantsch es part da mi’identità, n’haja simplamaing pensà da tour davo quai. Eir scha la scolaziun ha lö dürant la saira, am plascha l’instrucziun fich bain ed am fa grond plaschair. E da pudair esser uossa quia cun tuot las persunas chi’s vezza uschigliö be online, es simplamaing cool. Eu m’allegr sün üna bell’eivna e da pudair imprender a cugnuoscher a tuottas e tuots ün zich plü bain.

Theodor Rata, 16 ons da Frauenfeld (TG)

Il chantun Grischun ed impustüt l’Engiadina am plaschan fich bain. Eu sun fich suvent quia. Minchatant sulet e minchatant cun mia famiglia. A mai plascha da dudir ed imprender linguas, impustüt il cling dal rumantsch am plascha fich bain. E cunquai chi’s sa cha’l rumantsch vain discurrü be amo da pacas persunas, ­n’haja pensà da güdar e contribuir cha quista lingua possa eir in avegnir amo gnir discurrüda e vivüda inavant. E perquai cha nus passantain suvent las vacanzas da skis a Scuol, m’haja decis dad imprender vallader. Dal rest eir il plü bel idiom da tuots.