In mais da pais

Quest mais è stà il ­Sechseläuten a Turitg, cun Böögg e zunfts e marschs – e questa giada era cun il Grischun «patgific». Cun quel motto or dals prospects turistics è il chantun sa preschentà sco osp al Sechseläuten. Pelvair, en il Grischun (rumantsch) è gea tut uschè patgific.

«Hvem opfandt det?», sa dumonda probabel la glieud en il Danemarc. Per bun rumantsch vul quai dir: «Tgi ha inventà quai? Wer hat’s erfunden?» – Dapi onns celebreschan e vivan ils Danais e las Danaisas numnadamain lur sentiment da vita che sa numna «hygge». Il pled na sa lascha atgnamain betg descriver bain en autras linguas, ma probabel èsi in mix da sa sentir bain, privà e patgific. Apunto, patgific! Ed ussa va il cusseglier guvernativ Marcus Caduff a Turitg e posauna ora davant las medias zürigaisas en vista al Sechseläuten: «Patgific è dapli ch’in pled rumantsch. Igl è in sentiment da vita che descriva ils Grischuns e las Grischunas.» Paupers Danais e paupras Danaisas: Trump als vul engular la Grönlanda e ­Caduff uss er anc il «hygge».

Atgnamain era tut decis: A partir da quest mais entra en vigur la Sanadura, la nova organisaziun per il provediment da sanadad en Engiadin’Ota. Quella porta ed organisescha pliras instituziuns da sanadad, surtut l’Ospidel d’Engiadin’Ota. Las vischnancas da la regiun avevan decis il favrer e mars en chaussa, per gronda part cun votums unanims. Be ina vischnanca ha fatg dad Asterix ed Obelix: Zuoz. La suprastanza ha spustà e spustà la decisiun, ella ha crititgà ch’i manchian infurmaziuns, ella ha proponì al suveran da betg decider en chaussa etc. Insumma, la fin finala è il votum en radunanza stà cler sco il sulegl a favur da la Sanadura. Ussa pudess ins dumandar, sche l’acziun da la suprastanza da Zuoz saja stada ina seccatura u ina schicana? Ma Vus sbagliais, igl è stà tut auter. La suprastanza da Zuoz ha simplamain prendì memia ferm a cor il motto dals Sechseläuten: patgific!

Datti gieus da ballape ch’èn patgifics? Probabel betg. Sche in matsch è patgific, lura è el lungurus. E quai na vul gea nagin e nagina. Perquai emprovan era las dunnas dal Team Surselva da dar gas, quest onn perfin si en la 3. liga. Ina da las fermas pitgas dal team è da nov Anja Furger. La Lumneziana ha giugà plirs onns tar Lucerna en la pli auta liga da las dunnas. Sin l’entschatta da la runda da primavaira ha ella tradì a la FMR co ch’ella emprovia da sustegnair las collegas dal Team Surselva e nua ch’i dess anc potenzial da svilup. Ella ha manegià ch’ellas sajan «memia pulitas cun las adversarias». Insumma, suenter avair legì l’intervista, empruvass jau persunalmain, sco adversaria, da giugar plitost sin l’ala cuntraria dad Anja Furger.

Per las partidas politicas n’èsi insumma betg patgific las proximas emnas: En gnanc 50 dis èn las elecziuns chantunalas. Il Grischun (re-)elegia in nov parlament ed ina nova regenza. Per il Cussegl grond sa mettan a disposiziun 522 candidatas e candidats en ils differents circuls. Tut las partidas e gruppas d’interess sa mettan en posiziun. Tar ina sairada da discussiun a Scuol ha Maurus Blumenthal, il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, manegià ch’i dettia adina damain interprendiders ed interprendidras en il Cussegl grond. Ma è quai propi vair? – Tgi che dat in sguard sin la glista actuala da deputadas e deputads en il parlament grischun survegn in auter maletg. Ed era la segunda glista, quella cun las 522 candidaturas pleda in auter linguatg. Sin tuttas duas glistas èn las impressarias ed ils impressaris numnadamain sin las emprimas plazzas. Mo ils purs e las puras vegnan da tegnair pitg. Ma quels èn gea en il fratemp er ina sort ­impressaris.

Tgi ch’è stà ambassadur en il Libanon ed en il Congo, quel po senza dubi valitar bain, quant patgific che nus avain en Svizra. Forsa memia patgific? – ­Chasper Sarott da Sent è stà en il Libanon ed en il Congo ed el vuless, sper esser al mument schef da persunal per il Departament federal dals affars externs (cun var 5500 emploiadas ed emploiads), er anc daventar president da la Lia Rumantscha. El candidescha sulet. Entant va la co-presidenta actuala Urezza Famos en l’elecziun dals 20 da zercladur 2026 cun in nov collega, numnadamain cun ­Bernard Maissen, l’anteriur directur da l’Uffizi federal da communicaziun (Bakom). Quai tuna pia anc detg cumplitgà. Per simplifitgar proponin nus da discurrer en vista a la radunanza da delegadas e delegads da la Lia a Samedan simplamain da la candidatura «Snickers» (Sarott) e da quella «Twix» (Famos/Maissen). La dumonda è gea, tge che sa zuppa en il pachet: in u dus – e tgi ch’è abel da dar «Alas» a l’organisaziun, tenor il num dal nov program da translaziun da la Lia Rumantscha? 

Sch’igl arda, lura è il pled «patgific» cumplettamain deplazzà. Lura stoi ir spert. Perquai han ils paders da la claustra da Mustér exercità dacurt il seracas ensemen cun ils pumpiers. Singuls dals paders han perfin astgà trair en la mandura da la protecziun da flad. In dad els ha lura ditg suenter l’exercizi ch’i saja stà «impressiunont da sentir tgei che quei vul gir dad ir tras il fem». En la vita terrestra èsi sa chapescha nizzaivel era per paders da savair traversar ina stanza plain fim cun sustegn da la mascra da flad. Suenter la vita terrestra stuessan gist ils paders atgnamain esser libers da tut il fim da purgiatieris ed enfierns. Per els stuess il viadi atgnamain ir en tschella direcziun, davent dal fieu. Senza mascra.

Ses cumbat electoral pudess esser detg patgific en vista als 14 da zercladur. Quel di elegian votantas e votants da la vischnanca Albula/Alvra numnadamain lur nova mastrala. Pertge la furma feminina? Enfin uss è enconuschenta mo la candidatura da Manuela Gebert da Berna/Alvagni. En in’intervista cun la FMR ha ella declerà pertge ch’ella vuless surpigliar il presidi communal e tgeninas experientschas professiunalas ch’ella pudess metter en servetsch da la vischnanca. Natiralmain vuless ella er emprender rumantsch ed ha, sco ch’ella ha tradì, gia chattà in pled preferì: «patgific»! E daco? La decleraziun da Manuela Gebert: «Il pled ha ina bella melodia e sa lascha duvrar per tantas chaussas.» – A tut la cumpagnia da turistichers, Caduffs e Bööggs schloppa bunamain la testa dal plaschair. 

I dess sa chapescha da raquintar anc bleras bellas istorgias patgificas da quest davos mais. Ma ina da las pli spectacularas fantastarias è natiralmain quella da Glion, nua ch’ina gruppa d’investurs vul bajegiar in mega-parc da freestyle inclusiv schanza da siglir giu d’ina tur da 30 meters per prender svung. Da survegnir la lubientscha per quella tur vegn ad esser ina via da la crusch. Insumma, als investurs vuless jau dar in tip dad insider specificamain per Glion: Organisai l’emprim ils parcadis!