Elecziuns 2026

«L’italianità vegn a la curta»

Il deputà liberal Maurizio Michael da la Val Bregaglia vul gudagnar cun sia partida in ulteriur sez en la regenza. En emprima lingia vul el puspè dar ina vusch al Grischun talian che vegn tenor el a la curta.

parter

La PLD ha surprais quest enviern cun l’annunzia dad ir en il cumbat electoral per la regenza grischuna cun dus candidats. Dad ina vart è quai Martin Bühler, il cusseglier guvernativ en uffizi. E lura sa metta a disposizun er il deputà bregagliot Maurizio Michael ch’è dapi dus onns president da la partida grischuna. Il scolast, interprendider e sviluppader regiunal è in Grischun triling sco or dal cudesch.

FMR: Nus faschain quest discurs per rumantsch. Pertge discurris Vus ­insumma sutsilvan?

Maurizio Michael: Jau discur in rumantsch «da maisa». Mes geniturs eran tuts dus da la Val Schons, perquai è il sutsilvan atgnamain mia lingua materna. Igl è l’emprima lingua che jau hai emprais, però mai emprais da scriver. Mes bab lavurava tar la duana e perquai essan nus vegnids a star a Castasegna en la Val Bregaglia. Mia lingua da scola e dal mintgadi è però cleramain il talian. 

En connex cun Vossa candidatura per la regenza stuais Vus adina argumentar, pertge che la PLD va insumma en la cursa cun dus candidats. Ina strategia sturna?

Na. Sche in’autra partida avess preschentà ina candidatura dubla, lura na faschess nagin quella dumonda. La PLD n’ha ils davos onns mai preschentà – sper ses regent en uffizi – ina segunda candidatura. La situaziun da quest’elecziun è differenta. Nus avain in cusseglier guvernativ che ha lavurà bain ils davos quatter onns e che recandidescha. E dasperas èsi il dretg mument per far ina segunda proposta, perquai che nus vulain porscher ina schelta, cun in profil che manca oz en la regenza: ina persuna da lingua taliana.

Las schanzas da recaltgar il segund sez èn pitschnas. Vai la fin dals quints per sa metter en posiziun per in proxim cumbat, saja per la regenza u per la successiun dad Anna Giacometti en il Cussegl naziunal? Datti intenziuns zuppadas?

Mintga partida fa natiralmain sias strategias e ponderaziuns a lunga vista. Però tar mia candidatura actuala ­faschain nus «sul serio». I va per questas elecziuns. I va per in sez en la regenza durant ils proxims quatter onns – e per nagut auter. Tut il rest guardain nus pli tard.

Vus candidais surtut per dar ina vusch a las regiuns da lingua taliana en il Grischun. Vegn «l’italianità» a la curta?

Mia candidatura n’è betg ina da quotas, tenor las qualas l’italianità stuess avair ina plazza. E tuttina, l’italianità vegn propi in pau a la curta. A la regenza manca mintgatant la sensibilitad, cura ch’i va per la part taliana dal Grischun. La regenza è mintgatant lunsch davent.

Pudais Vus numnar exempels?

In exempel è fitg actual: la problematica da la mafia en la Mesolcina, spezialmain a Roveredo. Las emprimas reacziuns da la regenza e da l’administraziun èn stadas bufatgas. I n’han betg propi prendì serius la chaussa. Las reacziuns dal sid dal chantun èn percunter stadas bler pli preoccupadas. Atgnamain na vai gnanc per Roveredo u per quest cas concret. I va per la dumonda tge instruments che noss chantun ha per affruntar talas situaziuns. Roveredo è mo il spitg dad ina muntogna da glatsch. La problematica en connex cun la criminalitad organisada è probabel pli profunda. La mafia sa derasa clandestinamain … e nus n’avain betg ils instruments ed il sensori per sviluppar bunas cuntramesiras. Tut in auter exempel è stà il temp dal coronavirus nua ch’i deva en il sid tut autras dinamicas. Ma igl aveva cuzzà prest dus mais, fin che Cuira ha realisà che la situaziun è diversa en las vals talianas.

Pudess lura il Grischun profitar dapli da sia vischinanza cun l’Italia?

Cler, qua datti l’exempel da l’accord pertutgant ils cunfinaris. Nus duvrain quellas forzas da lavur, nus profitain da quel persunal. Ma il Grischun n’ha – cuntrari al chantun Tessin – betg participà a las discussiuns per l’accord, perquai ch’il chantun n’ha betg gì il sensori da chapir che nus stuain far valair pli ferm noss interess per ils cunfinaris. Nus stuain avair en avegnir bunas relaziuns cun l’Italia, er a livel dal chantun Grischun. Quai ha era mussà la discussiun da quest enviern en connex cun il traffic per ils gieus olimpics.

Gist la Bregaglia è ina val da cunfinaris. Var 5000 persunas vegnan la damaun, lavuran en Bregaglia u Engiadina, e passan la saira puspè sur cunfin a Castasegna. Il gudogn banduna la val. Pia, ina benedicziun u ina smaladicziun?

Per fortuna avain nus tut quels lavurers. En las regiuns da cunfin vivain nus cun quella realitad – cun avantatgs e dischavantatgs. Quel sistem stuain nus far funcziunar anc meglier. Senza ils cunfinaris na vegnissan nus oz betg da far tut nossas lavurs. En la Bregaglia avain nus per exempel var 900 plazzas da lavur. Circa la mesadad vegn occupada da cunfinaris, da glieud da medema mentalitad e cultura, glieud che viva en la vischinanza. Nus na savessan gnanc nua laschar abitar tut quella glieud. Pia, tge vulain nus anc dapli?

Grazia als cunfinaris vai da stuppar in u l’auter manco da persunal qualifitgà en il Grischun. Tge fissan tenor Vus autras soluziuns, gist per regiuns pli lontanas dal cunfin talian?

Il manco da persunal qualifitgà è in grond problem dals proxims onns. E las soluziuns n’èn betg gist sin maisa. Al mument stuain nus ans tegnair vi da quai che nus avain – ed er emplenir la mancanza sur la migraziun.

In problem da basa è dentant banal e biologic: I mancan ils uffants e la ­generaziun giuvna. Co schliar quel problem demografic?

(ri) La soluziun biologica fiss la pli evidenta, ma quella cuzza era 20 fin 30 onns. Cun il svilup demografic actual ans mancan en paucs onns var 10 000 lavureras e lavurers. Quai è dramatic. Nus duvrain perquai ina strategia cumplessiva per emplenir il vacum, ina strategia en la dimensiun dal plan d’acziun «Green Deal». Nus stuain analisar e ponderar en detagl plirs aspects: Co po la digitalisaziun gidar? Tge porta l’intelligenza artifiziala? Tgi e tge duvrain nus? Co pudain nus organisar la furmaziun e procurar per il spazi d’abitar?

«Nus stuain avair en avegnir bunas ­relaziuns cun l’Italia, er a livel dal chantun Grischun.»

Maurizio Michael (PLD), candidat regenza grischuna

Prendain il cas ch’ils regents e la ­regenta en uffizi vegnan reelegids – e tuttas e tuts vulan restar en lur departament. Lura restass mo pli quel da Jon Domenic Parolini che sorta dal gremi, il DECA, il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun. En urden per Vus?

Jau sun in generalist. Però a mai plaschess quel departament. Jau avess intgins contacts ed interess che s’accordassan bain cun il DECA.

Vus essas era stà engaschà cun la AC Bregaglia en il ballape regiunal. Tge dais Vus sin via a Vossa squadra – ed a Vossa candidatura – anc per las ­proximas emnas?

Tar il start da la campagna da nossa partida hai jau effectivamain duvrà ina metafra or dal mund da ballape: Nus avain mess ensemen ina buna squadra, il gieu po entschaiver. Impurtant è che nus giugain ensemen, laschain rullar la balla, tgirain il fairplay, avain plaschair ensemen e cumpartain las emoziuns. La finamira è da gudagnar ils 14 da zercladur il gieu – e da mantegnair la forza da partida che nus avain oz.

Il «centrocampista» che va cun Alfa Romeo

Curt e setg respunda mintga candidata e candidat tschintg dumondas:

Tge auto guidais Vus?

In Alfa Romeo. Nus avain perfin set Alfa Romeos. In nov model e da quels tranter 11 fin 50 onns.

Nua giais en vacanzas per il solit?

Ils davos onns hai jau fatg paucas vacanzas – ma per il solit en Italia.

Sche Vus pudessas renascher sco ballapedist, sco tgi il pli gugent?

Jau na savess betg dir in giugadur concret, ma en mintga cas sco ­«centrocampista».

Tgenina è Vossa flura u planta ­preferida?

Jau na sun betg in grond botanicher. Ma il tscharescher davant nossa chasa paterna m’ha adina plaschì enorm bain.

Sin tge culm u piz giais Vus il pli gugent?

Jau sun gia stà sin il Piz Beverin en la Val Schons. E sin il Piz Badile giess jau era gugent ina giada, ma lura duvrass jau in pau trenament. (fmr/dat)

Scolast, sviluppader ed interprendider

Maurizio Michael (55) è creschì si e viva er oz anc a Castasegna en Val ­Bregaglia. El è maridà ed bab da dus uffants. Suenter il seminari da scolasts a Cuira ha el instruì durant var diesch onns en Bregaglia. Oz è el interprendider – tranter auter cumpossessur dad ina firma da nettegiar – ed el ­s’engascha en il svilup regiunal. En quel connex è el stà cuniniziant da la «puntoBregaglia SA», in center da cumpetenza per il svilup regiunal che dat suttetg a pliras fatschentas. Avant la fusiun da las vischnancas en Val Bregaglia è el stà tschintg onns president communal da Castasegna (2005 – 2009). Dapi il 2010 è il liberaldemocrat deputà dal cirquit Bregaglia en il Cussegl grond, nua ch’el è commember da la cumissiun per strategia e politica da stadi. Dapi dus onns presidiescha el la PLD dal Grischun. Sper ses uffizis politics è el tranter auter era president da la cumissiun administrativa dal Centro Sanitario Bregaglia e president da l’uniun InfoGrigione, la quala ha per finamira da promover las medias italofonas dal Grischun. (fmr/dat)