Bütschs sün «Mon Repos»
Adüna darcho passa ün terratrembel tres il muond giuridic da la Svizra: Senioras e seniors per il clima (Klimaseniorinnen) chi vaun davaunt il Tribunel europeic dals drets umauns, üna politicra zürigaisa chi müda il partieu politic pochs dis zieva l’elecziun, perscrutaziuns dischordinedas da la procura publica dal chantun Vallais zieva l’incendi da Crans-Montana ed uossa: Ün hom ed üna duonna, güdischs al Tribunel federel, i’l palazi a l’ur dal parc «Mon Repos» a Losanna, as daun bütschs!
Adonta dal fat cha amurettas traunter persunel dal Tribunel federel nu sun insè permissas, es ella capiteda – la vita. La politica e las medias staun sül cho: Il Tribunel federel ris-cha da na pü esser imparziel!
Perche füss que ün problem? Que do eir relaziuns amurusas traunter magistras e magisters, meidis e meidias, advocatas e advocats … Perche essans nus uschè severs cun güdischs, chi vöglian be indutschir lur minchadi? Impustüt al Tribunel federel, inua cha’l minchadi consista da mantuns e mantuns da palperi.
La resposta giuridica es: Que es scrit in nossa constituziun ch’ün güdisch stöglia esser imparziel. Relaziuns traunter güdischs u traunter güdischs ed otras persunas partecipedas a la procedura paun pregüdicher l’imparzialited – üna relaziun pudess dimena influenzer il resultat da la decisiun.
Cura es alura üna relaziun uschè stretta traunter güdischs ch’ella nu’s cumporta pü cun lur imparzialited? – La cumischiun administrativa dal Tribunel federel as stu nempe occuper precis da quella dumanda. Per faciliter lur lavur d’heja sviluppo ün cuort cumpendi cun s-chelins d’escalaziun:
Prüm s-chelin: Tegner aviert la porta da l’entredgia u dal büro: Que nun es üngün problem, scha que nu vain memma reguler (dapü cu üna vouta l’eivna).
Seguond s-chelin: Ir a gianter insembel: Que es accepto, intaunt cha nu partan il dessert.
Terz s-chelin: As der dal «tü»: «Tü nun hest chapieu il princip dal scumand da l’effet retroactiv tenor l’art. 5 da la constituziun» es accepto – però «Tü savurast bain hoz, hest ün nouv parfüm?» cleramaing na. A nu do üngüns parfüms chi savuran bain.
Quart s-chelin: Avair ün chaun insembel. Que nu vo pü. Prüma es que cuntrafat al scumand da tegner bes-chas aint in ün Tribunel federel (motivs igienics) e seguonda vela: Chi chi parta ün chaun, parta eir il let.
La cumischiun administrativa dal Tribunel federel vess be da dumander a quists duos güdischs, scha haun ün chaun insembel. Scha na, nun es lur relaziun üngün problem. Els as paun der bütschs quaunt chi vöglian.
Eau proponiss cha quistas reglas tenor mieu cumpendi gnissan missas aint in üna nouva ledscha federela: Bundesgesetz über richterliche Paarbeziehungen (BürP).
Gust da leger dapli?