Laax

Tratg 65 onns tut ils registers

Gl’onn 1961 ei il giuven scolast Gion Balzer Casanova vegnius elegius alla scola da Laax. E dapi lu ei la lautga dalla baselgia parochiala ina part da sia veta. Dapi 65 onns trai el tut ils registers dall’orgla.

parter

«Fai lu buca memia bia laudamus, quei hai jeu buca bugen», ha el repetiu pliras gadas duront il discuors. Laudatios survegn il cumponist da principi savens. Sia cumposiziun pli enconuschenta «La sera sper il lag» ha anflau la via sin tuts continents – sco buc in’autra ambassadura romontscha. Schi stedi sco quella vegn buc ina canzun romontscha cantada ni sunada, buca la ladina «Chara lingua» ed era buca «Dorma bain». Gl’interess per «sia» melodia seigi pilver gronds ed el hagi trasora da tarmetter notas a chors e musicas sigl entir mund, conferma Gion Balzer Casanova all’entschatta dil discuors ch’ei en in liug nunusitau a Laax.

L’orgla veglia dalla Schatzalp

«La sera sper il lag» ei buca il motiv dalla sentupada. Persuenter il liug nunusitau, la lautga dalla baselgia da s. Gagl e s. Otmar. La tiarza dumengia d’october 1961, da perdanonza, ha el sunau l’emprema gada l’orgla en quei liug. Lu eri la lautga pli pintga e stretga, ed el hagi era sunau sin in auter instrument. «Igl era l’orgla veglia che la pleiv haveva retschiert ni saviu cumprar bienmarcau dalla Schatzalp a Tavau», raquenta gl’organist.

Il cussegl da scola haveva elegiu il frestg patentau sco successur da Barclamiu Coray (1896-1970). Gl’onn da scola 1961/62 haveva entschiet e treis jamnas pli tard ei la perdanonza stada. Scolast Barclamiu, frestg pensiunaus, haveva confidau las clavs dall’orgla a siu successur. «El ei staus miu exempel», conferma Gion Balzer Casanova. Il dirigent, cantadur ed organist enina e duront varga 40 onns, haveva surdau las clavs dall’orgla ad in um giuven e motivau da Rueun. Dus onns pli tard ha el surdau era la bitgetta dil chor viril.

Empriu da sunar da Duri Sialm

Dapi quella perdanonza 1961 ein gleiti 65 onns vargai e da Numnasontga 2026 vegn Gion Balzer Casanova a surdar ufficialmein las clavs da «sia» orgla. 1977 ha la pleiv, sut il guvern da sur Gion Caminada, renovau la baselgia, engrondiu la lautga e scaffiu plaz per in instrument niev. Gl’organist ha astgau accumpignar l’aquisiziun dall’orgla Mathis reschnova cun 15 registers.

Gion Balzer Casanova revegn a sia entschatta a Laax ed a cussegls ch’el ha survegniu da siu antecessur. Barclamiu Coray, ina persunalitad stimada e beinvulenta, ei morts 1970. Per la sepultura dad el ha siu successur sunau tenor il ritus latin.

Sco scolast Barclamiu ha siu successur stuiu suandar il «sistem» che valeva lu: da tuttas uras sunava el per messas, devoziuns, viaspras, nozzas, sepulturas. Ei secapeva da sesez ch’igl organist, discrets e zuppaus sut las fiffas, era silla lautga.

«Jeu hai empriu da sunar tier Duri Sialm. Quel ha era saviu promover miu interess per l’orgla», sincerescha gl’anteriur scolast. Cun sur Gion Caminada, ina persunalitad dominonta che era il medem mument president dil cussegl da scola, ha Gion Balzer Casanova strusch saviu sesviluppar. Gl’organist haveva ideas, visiuns e franc era cumposiziuns per la musica da baselgia, gl’augsegner e la liturgia vertenta lubevan neginas novaziuns. Ed il temps era forsa aunc buca madirs.

Ina attacca suenter messa

Gion Balzer Casanova raquenta da temps ualti grevs: «La Sinoda 1972 ha purtau vent frestg ellas baselgias. Ins haveva schizun scumandau da cantar la messa el ritus latin. «Aschia hai jeu decidiu d’adattar las canzuns e nus havein cantau cul chor viril ina versiun nova per l’eucaristia. Suenter messa, cun vegnir giu da lautga, ha in um da Laax attaccau mei e getg ch’jeu seigi in traditur, perquei ch’jeu hagi schau naven il ‘Populum meum’». Quella renfatscha nauscha ha Gion Balzer Casanova mai emblidau.

L’orgla nova ha gl’organist sunau naven da 1977 sco quei ch’ei s’udeva, e sco igl era usit e lubiu. In svilup, enzatgei niev, fuormas novas, tolerava il plevon buc. Ed era ina maioritad dils parochians era plitost reservada. Cu sur Giusep Venzin seigi vegnius plevon a Laax, hagi dau ina viulta positiva. «El ei vegnius cul vent frestg che ha saviu motivar l’entira pleiv. Per mei eis ei stau in levgiament», conceda Gion Balzer Casanova. Sur Giusep scrivevi texts, ed el fagevi la melodia leutier. L’aviartadad dil plevon ha stimulau la creativitad digl organist e cumponist. Dapi lu ha el mess en siu arcun massa viaspras e messas, ina messa d’affons, e numerusas cumposiziuns per chor viril e chor mischedau. L’orgla silla lautga dalla baselgia parochiala da Laax, ei stada ina gronda fortuna per Gion Balzer Casanova. Gl’instrument mecanic culs 15 registers, reparti sin dus manuals ed il pedal, ei stada ina fontauna che ha aviert tuns e melodias. Entochen oz.