L’ierta da Toni Halter cumpara
El decuors dallas proximas jamnas cumpara il Tschespet numer 80 cun ina schelta dil relasch litterar dil scribent Lumnezian Toni Halter ch’ei morts avon 40 onns. Redigiu quei Tschespet ha Martin Cabalzar ch’ei staus cauredactur da La Quotidiana. Il niev Tschespet vegn presentaus ils 6 da settember 2026 a Vella.
Dapi in onn e miez s’occupescha il publicist e schurnalist Martin Cabalzar da Cumbel dil relasch litterar dil scribent Lumnezian Toni Halter (1914–1986). El ha redigiu e digitalisau 700 paginas cun manuscrets e tiposcrets. Ei setracti da biebein 100 poesias, 50 raquents, 28 essais, 20 referats, 16 tocs da teater ed otg praulas, di Martin Cabalzar en discuors cun la FMR. Pil Tschespet 80 ha el era fatg ina schelta representativa dallas ovras da Toni Halter.
FMR: La Surselva Romontscha lai reviver veta ed ovra dil scribent Toni Halter. Datti in numnader communabel per veta ed ovra dil scribent Lumnezian?
Martin Cabalzar: El Tschespet vegnan omisduas cumponentas, pia veta ed ovra da Toni Halter tematisadas. Perquei ch’ei dat fetg differents documents dad el, ei l’idea naschida da metter ensemen quei. D’ina vart ei pia la biografia dil scribent e da l’autra vart siu engaschament sin plirs camps dalla cultura. Il Tschespet ha ina funcziun dubla: El presenta novas caussas litteraras ed ha ina gronda valeta documentara pil svilup dalla regiun el temps che Toni Halter ha viviu e luvrau per exempel era sco politicher communal e cantunal.
Vus numneis ils documents litterars e lu era ils referats da Toni Halter. Tgei ei special vid quels referats?
Ses referats muossan il svilup regiunal. Ins percorscha era il svilup ch’il scribent Toni Halter ha fatg atras. L’entschatta era Toni Halter quel che ha defendiu las tradiziuns, era il mund puril avon la mecanisaziun. Plinavon il spért dalla defensiun naziunala els onns dalla Secunda Uiara mundiala. Pli tard ei il svilup turistic staus in tema en sias ovras. Ed in ulteriur tema ei stau il svilup dils mieds da massa electronics. Toni Halter ha cumbattiu a sias uras ils programs da televisiun digl exteriur en Surselva. E cun siu «Diari suenter messa» ha el tematisau la crisa che semanifestava tec a tec ella baselgia. El ei staus in observader critic ed attent dil svilup en Surselva.
Vus fageis egl epilog dil Tschespet 80 allusiun allas numerusas poesias da Toni Halter. Ina part da sia ovra plitost nunenconuschenta?
Toni Halter ei enconuschents sco autur da romans, teaters e novellas. Jeu sun denton era fruntaus en siu relasch sin in fetg grond diember da poesias. Quei ein varga 100 poesias senza risguardar las occasiunalas ch’el fageva sin empustaziun. Toni Halter sez ha detg inagada ch’el sesenti buc aschi bein sco liricher. Quei malgrad ch’el ha adina puspei integrau caussas en ritmus e rema cunzun en ses giugs historics. Ed el ha era poesias ch’ein vegnidas cumponidas sco canzuns. Quellas caussas ein enconuschentas, denton la gronda part da sias poesias ein buc enconuschentas, e gliez ha fatg surstar.
Vus sez essas stai a scola tier Toni Halter ed essas daventai siu successur sco scolast secundar a Vella. Co haveis Vus enconuschiu el?
El era in tip plitost reservau, in intellectual che haveva zaco ina distanza tier la glieud. Quella impressiun havevel jeu en mintga cass. Sch’ins haveva sia confidonza, savevan ins far discuors fetg profunds. Sco collega scolast era el in tip fetg loial. Mei han buca sias qualitads pedagogicas didacticas perschuadiu, persuenter fetg sia persunalitad e siu carisma. Sco scolar da Toni Halter hai jeu fatg persenn ch’el sviava mintgaton digl urari ufficial da scola e discutava cun nus ellas davosas classas sur da Diu ed il mund. Quei fascinava mei bia dapli ch’ils singuls roms da scola.
Il Tschespet 80 cumpara proximamein.
Co haveis Vus sco redactur fatg la schelta pil cudisch?
En emprema lingia haiel jeu stuiu leger tut il material ellas 40 scatlas d’archiv e 15 classificaders cun correspondenzas. Certas caussas enconuschevel jeu, tier autras caussas hai jeu survegniu novas informaziuns da Toni Halter. Quellas ein stadas fetg interessantas per interpretar sias ovras. La pli greva lavur ei stau per mei da selecziunar. En in cudisch da 300 paginas eis ei buca pusseivel da risguardar tut quei ch’ins risguardass bugen. Era la Surselva Romontscha sco editura havess bugen risguardau dapli. Tuttenina essan nus vegni sill’idea da far in binari dubel. Quei ei inagada ina ediziun stampada cul Tschespet 80 e sco secund ina pagina digitala che nus essan aunc vidlunder da concepir silla fin da quest onn. La pagina digitala cuntegn lu igl entir relasch litterar.
Manegeis Vus che Toni Halter havess plascher dil Tschespet 80, mo era dalla purschida online?
Gie, jeu creigel propi ch’el havess plascher. Ton pli ch’el sez era avon sia mort vidlunder da preparar ina ediziun dad otg toms. El havess segiramein plascher da veser che sia ovra ei buc emblidada, mobein ch’ella vegn uss edida e refrestgentada 40 onns suenter sia mort.
Scribent, scolast, um dalla cultura e politicher
Toni Halter (1914 – 1986) ei carschius si a Valata e Surcuolm. El ei staus scolast primar e pli tard scolast secundar a Vella. Duront onns e decennis eis el s’engaschaus per la cultura denter auter sco president dalla Romania e per la politica sco president communal e deputau el Cussegl grond.
Sin camp litterar ha Toni Halter publicau numerusas ovras, denter auter «Fumegl Bistgaun», «Il misteri da Caumastgira», «Patricia», «Fein selvadi», «Culan da Crestaulta», «Il cavalè dalla Greina» e «Diari suenter messa». Toni Halter ha retschiert plirs premis dalla Fundaziun Schiller (1949, 1962 e 1968) ed il premi da cudischs per giuventetgna (1960). Ultra da quei eis el vegnius undraus cul Premi da cultura dil cantun Grischun e cul premi dalla Cuminonza romontscha da radio e televisiun. (fmr/mg)
Gust da leger dapli?