Schitgira nua ch’ins mira

Ton la schitgira els uauls sco era la munconza da plievgia sils terrens d’agricultura ein quels dis in problem en Surselva. Silvan Caduff, il president dall’Uniun purila sursilvana, cumpletescha: «La schitgira fa quitaus a tut ils purs e pertucca ton las alps sco era il funs da casa. Ina differenza eis ei era denter ils loghens ch’ein situai empau viers seniester e quels viers sid ch’ein exponi totalmein al sulegl naven dalla damaun entochen la sera.» Pli e pli fetg daventi era la munconza d’aua ellas tschaffadas ina sfida pils purs, di il pur da Morissen.

Mender e mender

Silvan Caduff che representa era ils purs sursilvans ella suprastonza dalla Uniun purila grischuna di sin damonda dalla FMR che la situaziun seigi miserabla e vegni cun mintga di da caliras mendra e mendra e cumpletescha: «Las alps pli umbrivaunas sco per exempel a Pitasch, ni alps che han giu empau reservas da neiv la davosa primavera ein aunc buc aschi pertuccadas dalla schitgira sco las cultiras viers sid.» Las surfatschas d’agricultura il pli sisum la Cadi, pia a Tujetsch e Medel seigien bein era pertuccadas dalla schitgira, denton buc aschi fetg sco la Foppa ni la Lumnezia.

Alps ein in hotspot

Per Silvan Caduff ein scargadas anticipadas la pli davosa mesira ch’ins pren. «Igl ei memia baul da discuorer da scargar. En in meins ei quei in tema, sch’ei dat buca plievgia.» Il president dall’Uniun purila sursilvana fa allusiun a differentas mesiras d’urgenza ch’ins hagi gia realisau ni che seigien en planisaziun. Ina da quellas seigi da luvrar cun ils aschinumnai flottaders els begls. Quels flottaders – per tudestg «Schwimmkörper» – regleschien il fluss dall’aua, l’aua vegni conservada e cuori mo cura ch’ins drovi propi ella. «Sin noss’Alp Tegia Sura a Morissen ha quella mesira gidau fetg bein da far respargns d’aua», remarca Silvan Caduff. «Ussa dat ei nuot auter che improvisar.» Per exempel seigi ins vidlunder en Lumnezia da sclarir il diever dils conducts d’ennevar igl unviern per transportar l’aua sillas alps e far in buntadé pils animals.

Las plontas san buca fugir

Era ils uauls sursilvans ein pertuccai fetg dalla schitgira.«Cunzun nos uauls che miran viers sid ein actualmein extrem schetgs e sut squetsch», di Flurin Cathomas, il referendari tecnic dil Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira en Surselva. «Las plontas san buca fugir dil sulegl.» La midada dil clima cun schitgiras e caliras vegn ad esser ina gronda sfida pigl uaul egl avegnir.» Tenor Flurin Cathomas hagien las plontas d’uaul differentas strategias per dumignar schitgiras. «Plontas cun ragischs profundas emprovan da trer aua ch’ei pli afuns ella tiara. Plontas cun ragischs verticalas siaran las poras ed emprovan aschia da reducir il consum d’aua. Entras quei san ellas denton buca far ina aschi gronda fotosintesa.» Sche la munconza d’aua cuozi pli ditg, sappi ei denton capitar che las plontas mierien giu ni vegnien attaccadas dil bau scorsa e stoppien vegnir pinadas.

Stadi permanent pusseivel

La Surselva ha giu differentas stads cun temperaturas fetg aultas ils davos 25 onns. Aunc adina fetg presentas ein las caliras e schitgiras digl onn 2003. Tenor Flurin Cathomas digl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira Surselva seigi ei da quintar che undas da calira e cunquei stads da caliras sco questa stad serepetien egl avegnir. Quei era pervia dils unviarns precedents cun pauca neiv. «Nus digl uffeci observein e giudichein cuntinuadamein la situaziun digl uaul en connex culla schitgira. Ina consequenza che nus havein tratg ei il scamond da far fiug. Igl ei fetg impurtont che quei scamond vegn suandaus dalla populaziun.» El rom dil concept «Prevenziun encunter incendis d’uaul» seigi igl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira plinavon vidlunder da realisar ina mesira cun deponer els uauls butschins che cuntegnien 250 meters cubics aua. Quell’aua dueigi gidar da stizzar fiugs igl emprem mument.

Reservas d’aua aunc avonmaun

Sco quei che Simon Caviezel, igl ugau fontauna da Laax e Falera, confirmescha sin damonda dalla FMR seigi la situaziun cun las reservas d’aua aunc buna sigl intschess dallas vischnauncas da Laax e Falera.

Pli alarmonta ei la situaziun ella vischnaunca da Sumvitg che ha differentas fontaunas. René Bertschi, il substitut digl ugau fontauna, sa dir che la situaziun cun las reservas d’aua seigi pil mument aunc sufficienta. Sulettamein tier la fontauna en Val Sumvitg semuossi ina scartezia d’aua. Quella hagi menau il gliendisdis vargau alla decisiun d’avertir ils vischins da Val. En Val Sumvitg hagi ins serrau las fontaunas e lubiu als vischins da bugnar las fluras mo pli la damaun e la sera. Plinavon seigi ei scumandau da sprizzar aua sin suloms da pastget ed ei seigi scumandau da lavar autos cun aua da fontauna. Per las autras fracziuns da Sumvitg detti ei in monitoring dils quantums d’aua allas tschaffadas ils proxims dis. Ils reservuars seigien en scadin cass aunc pleins cun aua da beiber e da reserva per incendis, di René Bertschi.