Cun plaschair imprender rumauntsch

Iffaunts chi taidlan be buonder per vallader il audioguide dal Parc Naziunel Svizzer düraunt üna visita i’l museum dal parc – insè ünguotta d’insolit. Pü insolit però, scha’ls iffaunts chi taidlan il audioguide nu discuorran niauncha vallader e lur prüma lingua nun es neir bricha il rumauntsch.

Per la seguonda vouta ho lö il champ da sted organiso da la Lia Rumantscha. 19 iffaunts tanter 8 e 13 ans da Cuira, Berna, Adliswil, Benglen, Losanna e S-chanf passaintan ün’eivna in cumpagnia in üna regiun idiomatica. Que culla finamira principela da druver la lingua rumauntscha pü activa i’l minchadi. Scu per exaimpel apunto cun üna visita i’l museum dal parc naziunel a Zernez, ubain alura cun püssas otras activiteds ingiò cha’ls iffaunts vegnan da maniera ludica motivos da discuorrer e perfecziuner lur rumauntsch.

Barriera idiomatica

Rumantsch grischun, surmiran, sursilvan, puter e perfin rumauntsch da Domat. Que sun ils differents idioms cha’s oda düraunt il champ da sted da la Lia Rumantscha chi ho lö quista vouta dals 26 fin als 31 lügl a S-chanf. Scha’s quinta auncha tiers il vallader dals duos mneders oriunds da Scuol, as po que pretender cun buna conscienzcha cha la Rumantschia saja illustreda a möd magari equilibro düraunt quist champ.

E quist masdügl da tuot ils differents idioms – ed il fat cha la magiurited dals iffaunts viva illa diaspora e discuorra rumauntsch uscheja quasi be i’l ravuogl da la famiglia – chaschuna s’inclegia per üna ubain l’otra melincletta traunter pêr.

«Schi, ils iffaunts haun schont ün pô fadia da discuorrer ün cun l’oter», admetta Patrick Wichert, magister e redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, ed ün dals duos mneders dal champ. «Els haun eir fadia d’incler a nus mneders. Però da l’otra vart chatti simplamaing super cha la Lia spordscha insomma ün tal champ.»

La barriera idiomatica dimena üna realited, pustüt suot telas circunstanzas. E listess, las aspettativas taunt da Patrick Wichert scu eir da Pascal Schmidt – il seguond mneder ed uschigliö magister a Basilea – sun grandas. Els duos speran nempe da na be pudair passanter üna bell’eivna insembel, dimpersè cha vain discurrieu uschè bger rumauntsch insembel scu pussibel ed insomma cha’ls iffaunts vaun a chesa cun in meglder rumauntsch cu que ch’els sun gnieus.

Amicizchas adonta cunfins idiomatics

E cha que po bainschi capiter, demuossa il champ chi ho gnieu lö l’ultima vouta a Vignogn illa Surselva. «L’an passo d’eiran duos mattas», s’algorda Luisa Cadonau, impiegheda tar la Lia Rumantscha ed organisatura da quist champ tuottafat inchanteda. «Üna discurriva sursilvan e l’otra vallader. Ed ellas duos vulaivan esser amias e d’eiran telmaing motivedas cha cun agüd d’ün vocabulari persunel – e cun mauns e peis – sun ellas a la fin finela stedas bunas da sclarir lur differenzas idiomaticas.»

E cha que saja propi impreschiunant scu cha’ls iffaunts vaun intuorn cun quista situaziun particulera, agiundscha Luisa Cadonau pünavaunt. Cha la finamira saja nempe da spordscher üna confruntaziun intensiva culla lingua e culla cultura rumauntscha ed uscheja pussibilter als iffaunts il contact tanter pêr e da medemma eted. Qualchosa chi nu s’inclegia da se i’l muond da la diaspora e saja perque eir üna spüerta fich dumandeda tar quellas famiglias.

Eir scha’l champ ho nempe lö pür per la seguonda vouta, ho la Lia Rumantscha spüert già i’l passo simils champs. Quella vouta simplamaing in fuorma da champ da famiglia insembel auncha culs genituors.

Ün champ speciel per tuots

Già per la seguonda vouta da la partida – e forsa la pü grand’exota tanter ils exots da quist champ – es Milena Suter da Losanna. La matta da nouv ans discuorra a chesa sper il frances eir auncha inglais, chinais ed apunto rumauntsch da Domat.

Sülla dumanda cu cha’l champ plescha ad ella, respuonda la mattetta ün pô tmuossa: «Bain! Mieu bap as giavüscha ch’eau imprend meglder rumauntsch e quist champ am güda.» Cha sieu rumauntsch es fich particuler, da que es la matta fich consciainta e managia a la fin riand, ch’imprender il rumauntsch da Domat saja alura auncha pü greiv cu imprender chinais.

E speciela nun es quist’eivna be per tuot ils iffaunts, dimpersè eir pels duos mneders dal champ. Per üna sun Patrick Wichert e Pascal Schmidt la prüma vouta da la partida e per l’otra es eir l’instrucziun per rumauntsch qualchosa pütöst insolit per els duos. «Scha’s instruescha rumauntsch in scoula, alura as mettessi dapü pais sül rumauntsch. Cò nun es il ram uscheja sever. Scha que nu’t vegn üna vouta adimmaint ün pled, alura prouvast cun mauns e peis. E scha que nu funcziuna auncha brich, alura disch que per tudas-ch», conclüda Pascal Schmidt il discuors e la visita i’l museum, tramettand ils iffaunts in tuot ils differents idioms per lur meriteda marenda da mezdi.