«Las marletgas de Paul Luziet» – ina lectura el 2026

Forsa eisi perquei che Paul Luziet ei staus in habitont dalla Val Sumvitg nua ch’jeu hai fatg vacanzas da buoba. Forsa eisi perquei che mia mumma ha pli baul legiu avon da quei cudisch ed ha ris da schluppar. E forsa eisi, perquei che miu bab ha, suenter ch’jeu vevel betlegiau ditg avunda, surschau a mi il cudisch e detg: Dai lu gie buca orda maun!

Avon 70 onns ei il Tschespet culla rimnada dallas marletgas da Paul Luziet vegnius ord stampa. Igl ei uras da puspei inagada leger tgei filistuccas ch’il lumpazi da Pustget-Mathias-sut ha tut fatg.

Ils cudischs sursilvans da quei temps sai jeu per ordinari buca pli leger. Il tef moral ed aunc mender il patertgar degradond enviers femnas ei savens strusch supportabels. Co statti en quei grau cun Paul Luziet e sia onda Zia? E san ins cussegliar la lectura a generaziuns vegnentas?

Ina emanza prematura san ins buca gest numnar l’onda Zia. Ella pren mintga cardientscha blaua per sontga verdad e surpren da far mumma cura ch’ils geniturs da Paul Luziet mieran aunc il di da sia naschientscha. L’onda Zia fa tut per siu adurau biziechel. Per ch’el survegni buns dents, metta ella perfin si schnecs entuorn culiez al pop. Il butteller survegn lu propi «dents sc’in uors pign».

L’onda Zia lai nuota impressiunar cu surmeister Sabiut ei buca tec incantaus da scolar il Paul. Ella procura resolutamein che siu buob emprendi era igl ABC. Ei l’onda Zia forsa tuttina stada ina emanza e semplamein naschida tschien onns memia baul?

«Bials er’el buc e tups è buca pli ch’in ton», descriva Gugliem Gadola laconicamein siu antiherox. Paul Luziet fa ina cattavegna suenter l’autra. Quellas ein fetg banalas. Cun treis onns smacca el ora cun ses dettins ina miur e cuora suenter cun la miur carpada all’onda Zia. Pli vegls ch’el vegn e pli brachialas che sias stuccas daventan. Sco a Morgarten lai el rumplanar carpuns giu encunter gl’uclaun da Val. Da giuvenotter dat el patangadas culs ménders da Trun e sco mazler a Sagogn sturnescha el bunamein sesez enstagl dad encannar in hazer piertg.

Aschi originalas ein sias stuccas gnanc. Mo tgei ei lu il misteri da quei cudisch? Igl ei il humor malizius. Guglielm Gadola raquenta senza malart per tuttenina dar ina buntganada ironica. El ha bien streh da vegnir tut all’anetga cun ina tecca nunspitgada. Ed el ei el stan da volver ina liunga passascha neutrala mo cun in soli plaid e cun ina nonschalanza nundetga en ina spironta satira.

Probabel ha Guglielm Gadola fatg sez enqual risada cun scriver. Sia ironia ei darar nauscha. El raquenta da sias figuras cun ina buntadeivladad sco sch’el vess bugen mintga carstgaun, perfin surmeister Sabiut. Ed el lai da moralisar.

Il secund misteri ei probabel siu lungatg pulpiu. Ed in tierz misteri ei forsa che sias historias muossan, senza vuler dramatisar, in temps dir e criu per cletg daditg vargau. Igl unviern, sch’ei fageva memia freid, prendeva Paul Luziet per exempel sias treis cauras ed il purschi en stiva: «Il purschi tgulava, las cauras bischlavan e Paul Luziet runcava.»

Tut autra che legra ei denton la violenza. Fridas e patangadas eran semplamein normalitad, gliez muossa la moda e maniera co Guglielm Gadola scriva surlunder. Ils buobs fagevan da sedumignar sil plaz scola e las ureglias liungas da Paul Luziet derivan dalla turzegiada suenter la cattavegna da «Morgarten»: «Lezza gada ha in vischin stendiu sias ureglias aschi dil chezer, ch’ellas han silsuenter adina manteniu urdadira d’ureglias asen.»

Mo en dus capetels, quel ad alp e quel dalla lètg cun Barla da Cahounz, eisi da sentir che la rubiestiadad metta tiarms al humor da Guglielm Gadola. La satira daventa leu fetg satella e fa plaz a la horrur.

Ad alp, suenter ina remarca en davos meisa vegn Paul Luziet a mauns. Il tersiel smacca il buob culla aissa da caschiel ch’el piarda la schientscha. «Sch’el ei cotgs, sche cuschinau has ti el», fa il paster siper il tersiel. E buca per nuot va l’olma da Paul Luziet aunc bia onns suenter la mort vias puleinas ella Val Sumvitg. La nauschadad recenta ella lètg da domisdus conjugals lai ditg buca vegnir a ruaus il miert.

Fuss ei da cussegliar alla generaziun vegnenta dad era leger «Las marletgas de Paul Luziet»? Jeu schess Na. Buca pervia dalla brutalitad ch’il cudisch cuntegn per part. Igl ei plitost il lungatg cun tons plaids dalla veta purila da pli baul ch’ei strusch pli capeivels. Ni capescha in scolar ni ina scolara dad oz aunc tgei ch’il pader caputschin manegia, sch’el di: «Zia, cu Niessegner renta, ston ins star sin punt.»

Il cudisch, seigi siu lungatg aunc aschi admirabels, s’auda tier in temps vargau. Jeu hai gudiu da prender el puspei inagada orda scaffa, da sfegliar, leger, smarvigliar ed adina puspei surrir. Ed jeu suondel la cunzina da miu bab da buca dar orda maun el – era buc a mes affons ni a mias biadias. Igl ei in cudisch da mia generaziun, per las proximas dat ei auters.