Prender la veta sco ella ei
Bia da raquintar ha Ciril Berther (89) da Oetwil an der Limmat. Il teolog ch’ei carschius si a Rabius ha dacuort publicau sias regurdientschas dall’affonza sin sia homepage. El ei probablamein in dils paucs che s’enconuscha ora cul vocabulari dall’agricultura schibein sco cul lungatg da programmar.
Arar in prau aunc cun agid da bos, dir si tschun babnos suenter ina lumparia – ed ir tier il calger a schar cuntschar ils calzers. Il mund ei semidaus taluisa, ch’igl ei per generaziuns pli giuvnas grev da s’imaginar, en tgei relaziuns che la glieud che ha oz contonschiu ina vegliadetgna dad 80/90 onns ei carschida si en Surselva. «Tut era mo sempel ed ins haveva pauc», raquenta Ciril Berther (89), oriunds da Rabius e dapi biars dis ed onns sesents el cantun Turitg. Il teolog ch’ei ditg staus spiritual tochen ch’el ha empriu d’enconuscher sia dunna (mira boxa) raquenta bugen da tuttas sorts anecdotas e historias.
E quei ei era la raschun, ch’el ha schon avon onns publicau ina broschura satella da 40 paginas cun regurdientschas da si’affonza. Las historiettas – screttas per sursilvan e translatadas per tudestg – sebasan sin fatgs reals e tematiseschan la veta da mintgadi en Val Sumvitg e per part a Rabius, ord la perspectiva dalla buobanaglia. Dapi entgins meins ein quellas da leger online silla homepage da Ciril Berther – e quella pagina ha el creau sez.
Oetwil, tiba e baselgia
Ciril Berther ei naschius igl onn 1937 e carschius si a Rabius. Suenter il seminari teologic a Cuera eis el serendius el cantun Turitg ed ha luvrau en diversas plazzas sco plevon. El ei adina puspei s’engaschaus per ina baselgia aviarta e per l’aboliziun dil celibat. Suenter ch’el ei vegnius ensemen cun sia dunna Elisabeth Wunderli, eis el sortius da sia plazza. Ensemen vivan ils consorts dapi biars onns ad Oetwil an der Limmat. En siu temps liber suna el bugen la tiba – «mintgagi ina quart’ura», sco el di – fa part activamein ell’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa e conta el Chor mischedau Grischun Turitg. (fmr/sb)
Daco insumma raquintar tut quei?
«Jeu crei, che quellas historias seigien buca mo interessantas per quels da mia vegliadetgna, anzi era per persunas pli giuvnas. Co era quei da viver per exempel senza haver aua currenta en casa? Co eis ei sch’in affon crescha si en relaziuns fetg semplas?», rispunda Ciril Berther sin la damonda suenter la motivaziun da publicar. «Ei va era persuenter da capir meglier in l’auter.»
Ina dallas persunalitads che cumpara savens ellas historias ei Aluis Berther (1876-1962), il tat da Ciril. «El ha mussau a mi da prender la veta sco ella ei.» Aluis Berther ei staus scolast, dirigent dalla musica da Rabius, ed ha «stuiu far il pur», sco il biadi aschunta. Sco buob seigien Ciril e siu frar Mudest stai regularmein tier el en mises Acla Mulin, en Val Sumvitg. Ed els hagien leu empriu ina massa: «Nies tat haveva ina moda da luvrar sil funs, che fascinescha aunc oz mei. El fageva tut senza duvrar ina massa forza, el s’endrizzava bein, ponderava – e lu mava tut in suenter l’auter.»
Far ponns e far homepages
Per igl um che viva dapi beingleiti 30 onns ella Val dalla Limmat ein las historias ch’el ha nudau denton era ina moda e maniera d’entrar en contact cun autra glieud. «Biaras gadas sedattan buns discuors ed ina historia trai l’autra». Aschia hagi el era schon giu in discuors divertent cun in um da sia generaziun davart il pupi da tualetta che seigi pli baul vegnius duvraus sin hisli. (mira era historia ella boxa).
Cun 89 onns ei Ciril Berther pli probabel in dils paucs che sa aunc co igl ei da «prender si in ponn», mo a medem mument era programmar ina pagina d’internet tut persuls. Forsa perquei ch’el ha priu a cor la moda e maniera da luvrar dil tat?
La «Romontscha» sco pupi da hisli
Ina dallas regurdientschas dall’affonza da Ciril Berther:
Sil baun davos meisa era adina ina pluna gasettas. La Gasetta Romontscha ed il Tagblatt. Sche enzatgi vegneva dalla Val en devan ei o casa adina las gasettas per purtar ellas al tat. Lez legeva lu tut cun temps e peda. Era ils inserats. Magari rieva el e scheva, quel cun in vadi da maz da treis meins ha puspei en siu inserat. Jeu savevel aunc buca leger. Quei vegneva lu l’auter onn en scola cura ch’jeu vevel dad ir en l’emprema classa. Las gasettas legidas duas ga naven da davon entochen davos eran per mei buc enzatgei da leger. Che jeu vevel ussa dapli interess per quellas e buca mo per las paucas fotografias veva da far cun il cumà niev. Leu duvrav’ei pupi da hisli. Pia era ei da tagliar si las gasettas sin mesira. E metter ellas a liug el cumà davos tegia. Per mei eisi stau clar e pli che clar che en mises vegn quei pupi fermaus vid ina guota e buca mess simplamein sil baun hisli. Cun ni senza scatla. Il vent che haveva bi lartg sin tuttas varts havess suflentau ils pupials sin mesira sin tuttas varts. Perquei haiel jeu priu ina guota gronda. Tagliau giu cun la zaunga da morder il tgau a quella. Cun tener ella en la zaunga e dar cul marti sin lezza entochen che la guota ei stada atras. Far péz era da quella vart. Catschar ella en la preit sper il baun cumà. Sin la dretga altezia. Stuschar il pupi sur quella giuaden. Fix fertic. Il pupi savev’ ins trer giu in a la gada sco da trer giu mintga di in giud il calender.
La pagina d’internet cun las historias secloma www.cirilberther.com. La megliera moda e maniera da leger quellas sin in computer e buca sil telefonin.
Gust da leger dapli?