«Nus vain üna buna collavuraziun e vulain uossa eir cuntinuar»
Als 27 settember 2027 elegia il cumün da Zernez sias autoritats per la prosma legislatura: Suprastanza cumünala, cussagl da scoula, cumischiun sindicatoria – e presidi cumünal. Per quel post daja ün cumbat electoral. Ils candidats piglian posiziun in ün’intervista.
La constataziun na evidainta in vista ad üna elecziun cumünala: I sarà pussibel d’occupar tuot ils posts a Zernez, i dà candidatas e candidats avuonda. Pel presidi cumünal daja ün cumbat electoral cun – actualmaing – duos candidats. Il president in uffizi Domenic Toutsch recandidescha. Fadri Guler, anteriur manader da las gestiuns tecnicas da Zernez, as preschainta sco alternativa. La FMR ha fat intervistas cun tuots duos candidats.
FMR: El recandidescha in l’elecziun dals 27 settember pel presidi dal cumün da Zernez. Che es per El la radschun da vulair cuntinuar per ün’ulteriura legislatura in uffizi?
Domenic Toutsch: Fingià avant quatter ons d’eira per mai cler ch’eu nu less far be üna perioda d’uffizi. Quella vouta vaiva 55 ons e decis per mai cha scha la lavur e la collavuraziun in suprastanza funcziunan bain, cha lura vöglia far daplü co üna legislatura. Uschea s’haja üna perspectiva a lunga vista, pustüt eir schi s’ha üna suprastanza, cun la quala i funcziuna bain. E quai s’ha muossà i’ls ultims quatter ons: Nus vain üna buna collavuraziun e nus set vulain uossa eir cuntinuar.
Co valütescha El la situaziun actuala dal cumün da Zernez?
Eu n’ha vis tuots duos cumüns: quel avant la fusiun ed uossa il cumün fusiunà. Las sfidas s’han müdadas. Che chi s’ha badà i’ls ultims quatter ons: La fusiun nu d’eira amo realisada dal tuot. Sül palperi bain, ma nus vain uossa eir provà cun diversas masüras da far crescher insembel il cumün amo daplü. Nus eschan davo l’elecziun its sco suprastanza in mincha fracziun per tadlar che bsögns cha la populaziun ha, voul dir in fuorma d’üna maisa raduonda. Intant dschessa chi haja dat üna buna colliaziun. Pro quista elecziun vaina eir per tuot ils gremis candidats avuonda e quai our da tuot las fracziuns. Quai es per mai ün fich bun signal e muossa stabilità.
Dudesch ons davo la fusiun: dschess El cha quella d’eira güsta?
Eu d’eira ün da quels skeptics, il prüm. Guardond sül svilup dals ultims dudesch ons craja però cha quai saja supportabel cun quella grondezza cha nos cumün ha. I’s po respuonder cha quai d’eira ün bun pass, na be pel cumün da Zernez, ma eir pels cumüns plü pitschens. Da chattar il persunal per far funcziunar cumüns co Lavin o Susch, quai es bod impussibel. Eir il cumün fusiunà ha per part amo fadia da chattar persunal.
Guardond inavo sülla legislatura chi va a fin quist on: Che d’eira per El il focus?
Davo la fusiun s’haja stuvü tour per man bleras lavurs, da quel temp s’haja investi bler. Cur ch’eu n’ha candidà savaiva ch’üna sfida sarà da chattar ün equiliber tanter il nomer d’impiegats e las entradas, respectivmaing las sortidas. Quai d’eira ün dals focus i’ls ultims ons. Schabain ch’üna gronda furtüna d’eira eir cha las ouvras electricas, las OEE e las ouvras pitschnas sül territori cumünal, han manà i’ls ultims ons surproporziunalmaing bleras entradas in nossa cassa.
Seis cuntercandidat ha annunzchà cun sia candidatura da vulair sviluppar cun suprastanza e populaziun üna strategia pel cumün da Zernez. Manca quella tenor El actualmaing?
Ün cumün es sco ün grond bastimaint. Quel masinast be plan, uschea es la politica oramai. Schi gess be davo mia testa füssa eir oter, ma forsa per part eir fos. Nus eschan ün gremi, la suprastanza decida. Quella misculanza da differents maniamaints, quella dà avant la direcziun.
Eu nu sun però da l’avis cha nus sajan in viadi sainza böt. Nus vain provà da far il pussibel cullas resursas chi sun avant man, da tour oura il maximum cun nos persunal e nossas finanzas. Eir sch’eu am giavüschess minchatant daplü, tuot nun es pussibel.
Nus vain eir defini böts: Nus laivan introdüer üna nouva zona da mansteranza a Cul, là haja però dat amo recuors. Nus laivan ir ün pass inavant culla revisiun da la planisaziun locala, là eschna uossa pronts per l’exposiziun da partecipaziun. E nus laivan stabilisar las finanzas. Quai d’eiran trais da noss böts, e pro quels eschna eir sün buna via.
La revisiun totala da la planisaziun, quai sarà ün dals gronds baccuns illa prosma legislatura.
La planisaziun locala ha importanza maximala. Per la suprastanza esa ün schligerimaint cha nus eschan uossa pronts per l’exposiziun publica eir cun üna nouva ledscha da fabrica. Cur cha quella revisiun es tras, es finida ün’incumbenza chi lia üna pruna resursas. Ma culla planisaziun revaisa as poja lura eir lavurar i’ls prossems 15 ons.
Eir nus vain da strichar parcellas da fabrica, ma forsa es quai eir üna schanza. D’üna vart m’agita da stuvair strichar quellas, da tschella vart doza quai eir il squitsch vers inaint da mobilisar las parcellas in cumün. Forsa daja tras quai eir ün bun svilup.
Alch chi preoccupa in tuot la regiun es la mancanza da spazi d’abitar. Co valütescha El la situaziun a Zernez?
Quai es eir a Zernez ün tema chi preoccupa. Eir nus lain daplü prümas abitaziuns. Ma sül territori da cumün vegnan actualmaing fabrichadas bod 45 prümas abitaziuns.
Pretenda la mancanza da spazi d’abitar tenor El eir ün agir politic?
Schi, fin ad ün tschert punct bain. Ma i’s sto eir far attenziun, i sto dar ün equiliber. Eu n’ha ün zich temma chi’s exagerescha pel mumaint bod ün pa. Sül prà verd as poja insomma be plü fabrichar prümas abitaziuns nouvas. Ün problem vaina amo pro las abitaziuns da dret vegl. Là pudaina eir amo masinar ün pa e là eschna sün üna buna via. Quist utuon pudaina preschantar nossa proposta per la nouva ledscha da fabrica, lura vezzaina che respostas chi gnaran aint.
In quista legislatura s’han a las radunanzas cumünalas da Zernez partecipats plü pac co 10 % dal suveran, pelplü dafatta damain co 5 %. Co valütescha El quista partecipaziun?
Eu pigl quai sportiv. Eir cur ch’eu d’eir la prüma vouta president vaivna be 40 fin 50 persunas chi gnivan a las radunanzas cumünalas. Ma la differenza es cha hoz traina bleras decisiuns a l’urna. Ed a l’urna vaina üna partecipaziun bler plü gronda. E pro temas brisants, là vaina eir in radunanza cumünala üna partecipaziun plü gronda.Ma alch chi nu va tenor mai sun radunanzas cumünalas cun maisas raduondas. Las radunanzas cumünalas, quai es ün act formal tenor constituziun. Sco suprastanza cumünala eschna elets per preparar ils affars a man da la radunanza cumünala ed a man da l’urna. E là vain decis, ün affar davo tschel.
I darà però eir quels chi’s dischan: «Quels fan insomma be che chi vöglian, eu nu vegn plü in radunanza cumünala.»
Ma l’imbüttamaint cha las decisiuns sajan main democraticas, quel nu’s poja far als cumüns sco Zernez o Scuol chi han introdüt culla fusiun eir votumaziuns a l’urna. Chi chi voul, po tour part. Quai nun es tenor mai ün grond problem. Per üna discussiun plü averta vaina fat ils inscunters da «suprastanza in fracziuns». E nus vain dit cha da quels laina far in mincha legislatura.
Davo ch’El es gnü elet avant quatter ons, s’ha El ingrazchà in üna charta da lectur in gazetta per la fiduzcha. Là ha El eir scrit ch’El vöglia esser il president per tuots, eir per quels chi nun han dat ad El lur vusch. Es quai gratià?
Eu less dir cha quai tocca lapro, chi’s disch grazcha davo chi’s vain elet. E quai ch’eu n’ha scrit correspuonda a mia incletta: Nus eschan elets per manar tuot il cumün, eir per quels chi nun han vuschà per mai. Chi chi tratta a mai culla maniera toccanta, a quel tratta precis listess – sch’el ha elet a mai o na. Inchün m’ha dit üna jada: «Tü est ün pa oter co la prüma jada in uffizi.» Eu d’eira ün tip magara emoziunal, sun per part amo adüna. Ma quella vouta m’agitaiva daplü, schi daiva reclamaziuns. E listess faiva fingià adüna fich jent quist lavur e n’ha imprais bler. Hoz, cun 59 ons, saja: tscherta roba as repeta. Uossa piglia plü quiet. Dals 1600 abitants e 1100 votants sun 99,9 % fich amiaivels e stiman nossa lavur. In general dschessa ch’eu saja il president per tuots. A mai faja amo adüna plaschair. Il cumün ed il contact culla glieud, quai am sta a cour. Da rapreschantar il cumün, i’l qual eu n’ha passantà tuot mia vita da giuventüna, società e professiun – voul dir meis cumün natal – quai es alch bel.
Candidat cun quatter legislaturas experienza
Domenic Toutsch (59) es gnü elet dal 2022 sco president cumünal da Zernez e recandidescha illa elecziun dals 27 settember 2026 per üna seguonda legislatura in uffizi. Avant la fusiun dals cumüns Zernez, Susch e Lavin l’on 2015 d’eira el dürant trais legislaturas (2001-2009) eir president da l’anteriur cumün Zernez, implü dürant üna legislatura (2014-2018) grond cusglier i’l parlamaint chantunal. El ha imprais paur ed expert da sgüranzas e maina actualmaing sper sia funcziun sco president cumünal eir üna pauraria a Zernez. Domenic Toutsch es commember dal PPS. (fmr/mst)
Gust da leger dapli?