Columna

Dad automats ed automatissems

parter

Sche Vus stuessas As decider per in sulet automat en Vossa vita quoti­diana – tgenin fiss quai? Jau na stuess betg ponderar ditg. Mintga giada che jau emplenesch la maschina da lavar resti, patratg jau vi da blers glindesdis en la vita da mia mamma, naschida l’onn 1913. Da quai che jau ma regord dal temp da mia uffanza, era il glindesdi per ella il di da laschiva.

Sch’i deva da lavar plunas, lura vegniva la Frau Scherrer sco schurnaliera a gidar. Ellas faschevan lur lavur en pastrign ed avevan si faziel da chau. Sche nus ­uffants cuchegiavan dad isch en, stuevan nus quasi tschertgar las duas dunnas en la starmentusa vapur. Tge lavuradas! Ed oz? En cun il resti en la maschina da lavar, serrar la porta, eleger il program, agiuntar pulvra da lavar e fatg èsi. Pia, sche jau stuess ma decider per in sulet automat en il mintgadi, per mai fiss quai cler e net la maschina da lavar resti. Da la ma­schina da café fiss jau abla da desister. Ed era da la ­maschina da lavar vaschella.

Jau dumond la IA: «Was ist ein Automat?» – La resposta lasch jau translatar dad ALAS: «In automat è ina maschina u in sistem che fa tschertas incumbensas che sa repetan a moda autonoma e senza intervenziun directa da l’uman. La noziun deriva dal grec ­(automatos) e signifitga tant sco ‹da sez succedind›.» IA aveva scrit: «… bedeutet so viel wie ‹von selbst ­geschehend›.»

Mintgatant sun era jau in automat. P. ex. cura che jau sun vi da scriver ina columna e na vegn betg vinavant. Lura è ina tschigulatta ina buna animatura per mai. Jau prend in’emprima retscha ed i marscha puspè cun tippar. E tuttenina ves jau ch’jau hai mangià l’entira tschigulatta – senza mia intervenziun directa, senza propi far persenn – sco in automat.

Atgnamain èsi in cletg che nus umans pudain adina puspè esser en il modus dad «automat». Quai spargna bleras energias. Ma qua e là en il fauss lieu. Senza patratgar bler essan nus abels da tragutter en pauc temp in stgarnuz pommes chips u spagnolettas. E senza l’intervenziun directa da noss tscharvè ans tegnain nus magari vi dad ideas fixas, senza reflectar, schebain ellas sajan (anc) prudentas ed adequatas.

Sco dunna pensiunada avess jau vairamain bler temp da mintgatant far ina pausa e propi far persenn tge che va tar mai tut «senza intervenziun directa». Mintgatant è quai era la bucca … Da là sortan magari pleds tut automaticamain.

Apropos pleds: En il vocabulari sursilvan da 1938 na datti betg anc il pled automat. Suenter autonom, autonomia, autorisar, autorisaziun, autoritad èsi finì. Mo tschintg pleds cumponids cun «auto». Gnanc l’automobil na datti. Quai è lura sa midà en il vocabulari da 1962. Là vegn auto sco emprim, suandà tranter auter dad auto­biograf, autocrat ed auto­didact. Ed il lexicon romontsch cumparativ da 2012, lez cuntegn 70 pleds cun auto, inclusiv autocri­tica, autogol, automatissem, autopilot ed autoportret. Qua tuna la maschina da ­lavar resti, mes Waschautomat, gia quasi sco ina ­antiquitad.  

MAD
Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria».