In siemi sutterraus daventa ina schanza per la fisica
La Porta Alpina era inaga in siemi: Ina fermada da tren 800 meters sut la tiara che vess stuiu colligiar Tujetsch cul tunnel da basa dil Gottard. Mo il 2007 ei il siemi da quei project lu staus a fin – la Porta Alpina ei buca vegnida realisada. Ussa dat ei puspei novas perspectivas: Igl indrez vegn evaluaus sco plaz da studi per la perscrutaziun da materia stgira.
Igl anteriur project Porta Alpina, ch’era staus inaga d’emprema relevonza per la regiun e ch’empermetteva ina colligiaziun da tren Tujetsch – Turitg da sut in’ura, ha stuiu da gliez temps vegnir bandunaus. Ussa, bunamein 20 onns pli tard, sveglia l’infrastructura dil tunnel nova speronza. Il CERN, l’organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara, examinescha, sch’il tumbin giu el tunnel da basa dil Gottard en Tujetsch sa vegnir duvraus per la perscrutaziun dalla materia stgira.
Tgei ei materia stgira?
La materia stgira ei ina fuorma da materia hipotetica, invisibla che fuorma la gronda part da tut la materia egl univers. Ella ni reflectescha ni absorbescha glisch, emetta negina radiaziun ed ei buca detectabla culs instruments actuals. Sia existenza vegn supponida, perquei che la gravitaziun dalla materia ch’ins sa observar el cosmos tonscha buca per tener ensemen galaxias e mantuns da galaxias. (rtr/fmr)
Tenor Lucas Lombriser, professer da fisica e menader dil project, presenti il tunnel dad 800 meters profunditad cundiziuns idealas pils experiments planisai. Per anflar la materia stgira vegness montaus in apparat da mesirar, il qual vegn numnaus atominterferometer. Quel drovi in ambient extremamein stabel e gest en quei senn porschi il tumbin dalla Porta Alpina – che sesanfla 1000 m viaden ed 800 m sut el cuolm – ina localisaziun ideala. Il liug hagi strusch moviments seismics, in grond avantatg pigl atominterferometer, che seigi cunzun sensibels allas vibraziuns digl contuorn. E lezzas arrivien el tumbin mo extremamein sminuidas.
In’idea cun schanzas
Il project – che custass denter 300 e 500 milliuns francs – ei aunc ella fasa d’evaluaziun. Sper la Porta Alpina en Tujetsch vegnan era examinai auters loghens: En tut evaluescha il CERN actualmein sis autras pusseivladads ell’Europa. Aschia ei Tujetsch ella schelta pli stretga, mo era tschels plazs vegnan en damonda pigl indrez da studi.
Tonaton ei Lucas Lombriser optimistics: Il liug seigi buca mo tecnicamein realisabels, mobein er unics cun sias cundiziuns. Examinaziuns gia fatgas confirmeschien ch’il tumbin ei adattaus per in grond experiment. Cull’infrastructura existenta savess ins plinavon spargnar cuosts. Sch’ei va tenor plan, lu savessen las lavurs da perscrutaziun entscheiver il pli baul naven digl onn 2035.
Grond interess local
Era la vischnaunca da Tujetsch semuossa fetg interessada vid il project, sco il president communal Martin Cavegn di enviers RTR: «Quei ei ina gronda schanza. Nus fussen ina part dil CERN. Buca mo per la vischnaunca, mobein era per la regiun e schizun pil cantun arvess quei las pusseivladads d’ina plattafuorma mundiala.» Ed el aschunta: «Ei dess biars teams da scienzia che luvrassen en Tujetsch. Nus savessen lu dar ad els dimora ed haver entradas en vischnaunca atras quei menaschi scientific.»
Segirtad sco emprem criteri
La Viafier federala, sco possessura da l’implont, semuossa per principi aviarta per la collaboraziun, schegie ch’ella stoppi analisar manedlamein la situaziun da segirtad, sco Mauro Frigerio dalla partiziun Infrastructura indichescha. Aschia fussen aunc certs aspects essenzials da sclarir giu: «Nus stuein esser segirs che la perscrutaziun cheu pertuchi insumma buc il menaschi da nies tunnel e la segirtad da nos passagiers.» La Viafier federala sto en mintga cass dar glisch verda per ch’il project vegni vinavon.
Gust da leger dapli?