«Sco president han ins immediat la beinvulientscha»
Entschatta november surdat Adrian Cathomas il presidi dalla Conferenza Generala Surselva (CGS) en novs mauns. Quater onns eis el staus en uffeci. El discuors culla FMR ha il president partent explicau, cun tgei sfidas ch’el ei sefatschentaus e tgei che fa plascher vid il presidi dalla CGS.
Il proxim Di da romontsch dalla Conferenza Generala Surselva (CGS) (mira box) ei entschatta november. Per il president actual Adrian Cathomas vegn ei ad esser in di special. Suenter quater onns surdat il scolast oriund da Sedrun il presidi en novs mauns. «Jeu vi far plaz ad enzatgi niev. Mo jeu vi era ver dapli temps per mia famiglia e projects privats», aschia il president partent duront ina viseta dalla FMR ella scola da Laax. Leu lavura Adrian Cathomas dapi prest diesch onns. En tut ha il bab da famiglia denton gia passentau varga dus decennis sco scolast en differentas scolas dalla Surselva.
Infobox: L’uniun da scolastas e scolasts sursilvans
La Conferenza Generala Surselva (CGS) ei l’uniun dils scolasts e scolastas da tuts scalems e da tuts geners da scola che instrueschan allas scolas romontschas e bilingas digl intschess linguistic sursilvan. Sco instituziun representa ella lur interess e procura per scolaziuns e scuntradas.
Mintgamai igl atun ha liug il Di da romontsch dalla CGS. A quella caschun s’entaupan pil solit biebein 200 scolastas e scolasts per far la radunonza generala e separticipar ad in program da formaziun. Al proxim Di da romontsch, ils 4 da november 2026 a Trun, elegia la radunonza in niev president ni presidenta. Actualmein enquera la CGS denton aunc candidats e candidatas.
Aunc avon ch’Adrian Cathomas surdat la bitgetta a siu successur ni successura ha la FMR perquei vuliu saver, cun tgei sfidas ch’el ei sefatschentaus ils davos quater onns e tgei che fa insumma plascher vid il presidi dalla CGS.
FMR: Adrian Cathomas, Vus essas dapi varga 20 onns scolast. Essas schon al punct che Vus scheis: Pli baul era tut meglier?
Adrian Cathomas: (ri) Pli baul eran certas caussas pli semplas. Sch’igl era meglier, less jeu buca dir. En tutta cass hai jeu aunc adina grond plascher da dar scola, cunzun la lavur cun scolaras e scolars plai a mi zun fetg.
Mo ellas scolas sursilvanas dat ei franc l’in ni l’auter plazzal che fa quitaus?
Quitaus fa segir il diember da scolars en dabia vischnauncas. Mo jeu astgel luvrar cheu a Laax en in consorzi da scola cun fetg buns diembers d’affons. Vitier vegn la munconza da scolastas e scolasts che san instruir romontsch.
Vus sco president dalla Conferenza Generala Surselva veis probablamein saviu far pauc auter che constatar il problem?
Gie, tenor mei eis ei caussa dalla scola pedagogica da scolar persunas d’instrucziun. Mo il Cantun savess segir aunc simplificar ni midar la scolaziun. Pli baul ei la formaziun per part stada pli cuorta. Jeu vai giu treis semesters per daventar scolast real e tuttina eis ei stau ina scolaziun fetg pratica e quei mument era buna.
Persuenter veis Vus empruau da far squetsch sil Cantun pertuccont ils mieds d’instrucziun sursilvans. Co ei la situaziun actualmein?
Ei maunca aunc adina rodund in tierz dils mieds d’instrucziun per tut ils roms ch’ins instruescha per romontsch. E quei ei lu mo ils mieds che fan absolutamein basegns. Sche nus considerassen propi tut, fuss ei aunc inaga in bien ton dapli. Mo tenor il Cantun vegn quei buc a semidar ils proxims onns.
Ein ils daners il problem?
Quei ei in motiv ch’il Cantun indichescha. Mo tenor lez maunchien era las resursas persunalas. Quei ston ins denton renviar, pertgei nus dalla Conferenza Generala Surselva vein tarmess al Cantun ina gliesta cun rodund 15 persunas che fussen promtas da segidar, tenor miu saver denton senza grond effect.
Vitier vegn che novs mieds d’instrucziun ein buc exnum era buns, sco il Mediomatix muossa. Ei cheu la distanza denter ils auturs dil cudisch e la scola memia gronda?
Biaras scolastas e biars scolasts da tuttas treis Conferenzas scolasticas ein buca cuntents cun Mediomatix. Jeu lavurel era cul mied e fetsch il meglier pusseivel cun quel. In problem ei ch’igl ei memia bia material. Da quater cudischs drovan scolastas e scolasts in tochen maximalmein treis toms. Tschei resta vit. Tenor il Cantun sappien ins buca reducir il material, perquei quel sebasi sil plan d’instrucziun 21.
Ha quei era da far cullas cumpetenzas linguisticas da scolaras e scolars?
Bein, era quei ei in problem. Quei vein nus dalla suprastonza dalla CGS intervegniu oravontut dil scalem primar. Il lungatg seigi grevs da capir oravontut per scolaras e scolars cun pli bassas cumpetenzas da lungatg. Perquei vein nus pretendiu da far adattaziuns ni da far supplementar ina versiun pli sempla dil Mediomatix.
Vul dir el mument ei negina sligiaziun en vesta pil Mediomatix?
Quei ei memia baul da dir. Las treis Conferenzas scolasticas emprovan d’anflar cullas instituziuns responsablas sligiaziuns. Tut va denton mo plaun vinavon.
Bia plazzals – dat ei lu insumma era muments positivs sco president dalla CGS?
Il pli bi ein per mei ils Dis da romontsch, vul dir nossas conferenzas. Da star davontier e da sentir la beinvulientscha fa grond plascher. En quei connex ei segir igl emprem Di da romontsch ch’jeu vai presidiau staus in punct culminont. Pascal Gamboni ha dau in pign concert e quei ha dau slontsch a mi ed jeu sun sesentius enorm bein avon bunamein 200 persunas d’instrucziun. In auter punct culminont da quels quater onns ei segir era stau la translaziun da Profolio, in mied pil rom dall’orientaziun professiunala. Enteifer in onn e miez ei quel staus translataus e semtgaus online pils scolars.
Vus essas denton mo pli paucs meins president dalla CGS. Tgei cusseglieis Vus a Vies successur ni successura?
Da restar autentics. Jeu hai per exempel tschintschau sapientivamein tuatschin duront las conferenzas. Sch’jeu hai inagada ni l’autra scumbigliau enzatgei duront las radunonzas generalas, ha quei sluccau l’atmosfera. E leutier ston ins saver che mo paucas persunas ein promtas da surprender in tal presidi. Sco president han ins perquei immediat la beinvulientscha da tuts commembers e commembras. Ed entras ina buna collaboraziun en suprastonza ei quei ina biala lavur.
Gust da leger dapli?