Cifras dischillusiunantas, emoziuns veementas
La suprastanza da Scuol ha annunzchà in üna radunanza d’infuormaziun sia decisiun da serrar las scoulas illas fracziuns Tarasp e Ftan. A partir da l’on da scoula 2028/29 dessan ils uffants da Tarasp ir a Sent a scoula, quels da Ftan ad Ardez. La decisiun ha chaschunà gronda indegnaziun illa sala cumünala – e chaschunarà forsa amo opposiziun culs mezs da la democrazia directa.
Vairamaing vess la radunanza d’infuormaziun fingià stuvü cumanzar cur chi staivan amo adüna in colonna davant l’entrada da la sala cumünala a Scuol. Finalmaing saran stattas preschaintas passa 300 persunas, in mincha cas marcantamaing daplü co a las radunanza cumünalas dals ultims ons.
«Structuras futuras da la scoula» d’eira titulada la tractanda chi ha pisserà pel grond interess. La scoula commouva, daplü co preventivs e rendaquints. Chi’s gnarà a savair novitats pac allegraivlas, quai vaiva evidaintamaing fingià fat la runda avant la radunanza d’infuormaziun. Ils üns vaivan preparà sün üna cedla lur pleds d’opposiziun cunter la decisiun da la suprastanza, ils oters transparents cun messagis critics.
Decisiun sün basa dal svilup demografic
«Müdamaints substanzials sun necessaris», ha dit il capo cumün Aita Zanetti al cumanzamaint da la radunanza d’infuormaziun – fond attent al grond bsögn d’investiziuns illa infrastructura e la situaziun finanziala tendüda da Scuol. E lura: «Il bass nomer da naschentschas ha consequenzas.»
Las tabellas e graficas cha’l capo ha projectà sülla taila davo ella han cumprovà il trend demografic negativ i’l passà e prognostisà sia cuntinuaziun i’l futur: Tenor quellas s’ha il nomer da naschentschas diminui illa Regiun Engiadina Bassa Val Müstair per 23,6 % i’ls ons 2015 fin 2025. Eir la lingia chi ha muossà il svilup dal nomer da naschentschas a Scuol va ingiò: L’on 2014 sun nats 45 uffants a Scuol, l’on 2026 fin mità settember be plü 25. Ed eir la prognosa demografica pels prossems 15 ons fatta dal «Wirtschaftsforum Graubünden» muossa pel cumün da Scuol vers aval. «In futur entraran in tuot il cumün maximalmaing 25 fin 30 uffants l’on in scoula primara», ha constatà Aita Zanetti. Quai füss circa ün quart damain co fin uossa.
«Quista decisiun nu’ns plascha neir na»
Cha daspö prümavaira 2025 haja la suprastanza cumünala ponderà co reagir a quist svilup e quista prognosa, ha perquai declerà Fadri Häfner, il suprastant respunsabel per las scoulas in cumün. Chi detta duos vias in quista situaziun: Centralisaziun da tuot las scoulas in ün unic lö a lunga vista. O mantegner la decentralisaziun uschè lönch sco pussibel. «La suprastanza s’ha decisa per la seguonda via», ha dit Fadri Häfner.
Ma id es üna decisiun per üna decentralisaziun diminuida – sün basa dal svilup demografic, dals cuosts cha las scoulas existentas chaschunan pro uffant e’l potenzial dals stabilimaints da scoula illas fracziuns. Il resultat ha Fadri Häfner resümà uschea: «Scuol resta e vain sanà. Sent resta. Ardez vain defini sco terz lö da scoula.»
Quai voul eir dir: Las scoulas a Ftan e Tarasp nu dessan plü drivir lur portas a partir da l’on da scoula 2028/29. «Ils uffants da Ftan van cun ün bus direct ad Ardez a scoula. Per quels da Tarasp ha la suprastanza examinà differentas versiuns d’integraziun: La plü radschunaivla es quella ch’els van a Sent a scoula.» Cha cun quella soluziun as possa evitar structuras parallelas, redüer il bsögn d’investiziuns e spargnar annualmaing var 900 000 francs. «La suprastanza s’ha fatschendada cun chüra da quista dumonda, cul böt da mantegner uschè bleras scoulas sco pussibel», ha dit Fadri Häfner a la fin da seis pled. «Quista decisiun nu’ns plascha neir na.»
Indegnaziun i’l plenum
Cun quai ha il suprastant antecipà las reacziuns da las persunas preschaintas a la sairada d’infuormaziun: Pel cussagl da scoula ha il president Jan Sedlacek constatà cha tenor ledscha haja la suprastanza e na il cussagl da scoula l’autorità da decider davart las structuras da la scoula. Ma el ha eir rendü attent cha las scolaras e’ls scolars da Scuol nu cuostan daplü co illa media grischuna: «Nus vain noss dubis cha quista decisiun saja la megldra per las fracziuns.»
Quels dubis s’han manifestats eir in divers votums da la magistraglia. Uschè ha per exaimpel Aglaia Gallmann, magistra da classa a Tarasp, fat attent cha la valur d’üna scoula nun as muossa be cun cifras: «Üna scoula es la basa per ün cumün chi viva.» E cha la serrada da quella haja consequenzas negativas per la cumünanza, l’economia, l’attractività d’ün cumün.
Chi giaja a perder daplü co chi gnia spargnà, ha prognostisà ün preschaint. Chi’s investischa be i’l center e spargna illas fracziuns, ha critichà ün oter. Ün terz ha constatà cha quista decisiun cuntradia a quai chi d’eira gnü fat giò avant bundant ün decenni pro la fusiun dals cumüns anteriurs. Ed üna preschainta ha dit ch’ella n’inclegia cha’l cumün nun as possa plü prestar ils uffants.
Mincha votum critic invers la decisiun da la suprastanza, mincha pled chi s’ha express per mantegner las scoulas chi dessan gnir serradas, es gnü taxà cun applaus veement.
«Tenor meglder savair e pudair»
Katharina Gericke ha sco rapreschantanta da la cumischiun sindicatoria da Scuol gnü üna posiziun main critica. Cha la suprastanza s’haja occupada minuziusamaing avant co decider, ha’la dit i’l nom da la cumischiun sindicatoria: «Id es üna decisiun düra. Eu less animar a la glieud ed a la suprastanza da cuntinuar il barat davart quella. Nu pudessa forsa eir esser üna schanza pels uffants, scha quels han scoula in classas plü grondas?»
Tant sco Aita Zanetti e Fadri Häfner han eir quatter da tschinch collegas in uffizi defais la decisiun da la suprastanza. «Uschea sco uossa nu vaja inavant», ha dit Dario Giovanoli. Sia collega Seraina Guler ha agiunt: «Nus vain decis tenor meglder savair e pudair.» Fadri Blanke ha constatà: «Surtour respunsabiltà nun es uschè simpel.» E Curdin Thomas ha accentuà: «Ingün nun ha trat jent quista decisiun.»
Cha la suprastanza haja consciaintamaing vuglü comunichar sia decisiun amo avant las elecziuns chi han lö in october a Scuol – eir schi saja üna decisiun pac populara. Quai ha il gremi executiv repeti diversas voutas. E cha critica saja legitim, ch’inchün stopcha però eir surtour respunsabiltà. «Ma las glistas sun vödas», ha la suprastanza fat attent. Tant per Guarda sco per Tarasp mancan bundant ün mais avant l’elecziun amo candidaturas per la suprastanza – ed eir per tuot ils tschinch sezs da la cumischiun sindicatoria.
Forsa ün’iniziativa
Però güst l’autorità e respunsabiltà da la suprastanza in quista chosa es in sala cumünala eir gnüda missa in dumonda: Ils votums critics, la pac’incletta per la decisiun – cha quai pretenda üna votumaziun dal pövel, almain üna consultativa, esa gnü pretais diversas voutas.
«La suprastanza nun ha il dret, ma l’oblig da decider», ha respus il capo. E ch’ella haja laschà sclerir quella dumonda da l’Uffizi chantunal da cumüns – chi haja conclüs: «In manguel d’üna otra regulaziun es quella decisiun illa respunsabiltà da la suprastanza cumünala.»
Uschè ha la suprastanza trat quella decisiun la fin da lügl e comunichà quist lündeschdi saira. Ün dret da referendum cunter decisiuns da la suprastanza nu prevezza la constituziun cumünala. Bainschi però ün d’iniziativa. Tenor constituziun da Scuol po quella «avair la fuorma d’ün impuls general o d’ün sböz elavurà» e pretenda il sustegn da 150 persunas cun dret da vuschar a Scuol.
Riet Fanzun, president da la società Anna Florin chi s’ingascha per cumüns vivs e spazi d’abitar, ha confermà ch’üna gruppa d’interessents intuorn la suprastanza da la società haja fingià fat ponderaziuns per lantschar ün’iniziativa. Schi’s piglia l’atmosfera a la radunanza d’infuormaziun sco masüra, lura nu saraja difficil da chattar sustegn per üna tala. Quella saira as vessa plü co facil gnü insembel las suottascripziuns necessarias infra pacs minuts.
Gust da leger dapli?