Construiu la tiba, sunau e lu empriu da sunar

La tiba d’alp ei buc in tipic instrument derasau en Surselva. Tuttina dat ei leu pliras uniuns e formaziuns che tgiran quella cultura da musica. Ina da quellas ei l’uniun dils Sunatibas Sedrun. Uonn sa ella festivar il giubileum da 50 onns (mira box).

In miez tschentaner

Conrad Berther (84) da Rueras enconuscha buca mo l’entira historia da quell’uniun fundada ils 2 d’october 1976, mobein era la fascinaziun per las tibas che ha la fin finala menau all’uniun: «1956 e 1957 sun jeu staus starler sill’Alp Sogn Gagl dalla claustra da Mustér sisum la Val Medel. Duront in temps eran nus cun nos animals a Denter Vals. En lezza tegia haveva ei ina tiba d’alp – ina vera tiba grischuna ord stuors. Mintga damaun e mintga sera sunavan nus cun quella – meglier detg fagevan nus canera cun ella.»

Udiu a s’unend …

Igl onn 1974 ei Conrad Berther vegnius delegaus da siu patrun da lavur, l’Ovra Electrica Rein Anteriur, da segidar vid lavurs dalla NOK (Nordostschweizerische Kraftwerke) a Netstal. «Leu hai jeu empriu d’enconuscher il construider da tibas d’alp e sunatiba Hans Blaser. El ha dau ils plans da construir tibas e mi. Returnaus a casa ed en fatschenta hai jeu saviu fascinar miu collega da lavur Giusep Schmid permiert da Camischolas da construir nossas empremas tibas», seregorda Conrad Berther en in interessant cudisch ch’el ha scret davart igl «Origin e svilup dallas empremas tibas d’alp en Tujetsch». La tiba dil tip Blaser da Hans Blaser era enconuschenta als amaturs dallas tibas en Svizra.

… e fatg sezs las tibas

Entginas ga ein Conrad Berther e Giusep Schmid s’entupai cun Hans Blaser per laschar cussegliar lez davart la tecnica ed ils uaffens necessaris per construir la tiba d’alp. El luvratori dil «Toni Crist» (Toni Giossi) ein els allura semess alla lavur l’entschatta digl onn 1975. Il lenn adattau cun ina viulta pil buccal davontier ella fuorma d’ina tiba havevan els tschercau egl uaul. «Spert eis ei denton semussau che quella lenna aunc relativamein verda saveva buca vegnir duvrada per quei che nus levan far. Miu sir Toni ha lu cussegliau nus ed ei segidaus. Sch’ins vul dir oz aschia, eis el staus igl emprem construider da tibas d’alp da Tujetsch», seregorda Conrad Berther. Aissas culadas han formau las empremas parts dallas tibas avon che quellas ein vegnidas elavuradas ad instruments cun ina lunghezia finala da 4,05 meters. Per dar la dretga fuorma e grossezia alla tiba han 40 schablonas pil canal ed aunc ina ga tontas per la fuorma externa surviu. «Per in bien tun ei era la grossezia dil lenn da grond’impurtonza. Quella sto esser dapertut 12 millimeters. Il caviertg dalla tiba d’alp entscheiva davon tiel buchin cun in diameter da 1,8 cm e finescha tiel buccal cun in diameter da 19 cm. La colligiaziun dils dus tocs dalla tiba ei vegnida fatga cun duas parts da bronz. La fin finala ein las duas tibas vegnidas surtratgas cun canna spagnola», seregorda Conrad Berther.

Sunau …

Suenter pliras jamnas da lavur ein las tibas d’alp stadas finidas l’entschatta mars 1975. Conrad Berther e Giusep Schmid han fatg las empremas emprovas da sunar. Treis meins pli tard ein els separticipai ad ina concurrenza da musica publica a Sedrun. «Nus havevan buca la finamira da gudignar, la participaziun e la presentaziun da nossas tibas era per nus bia pli impurtont», seregorda Conrad Berther. Aunc meglier seregorda el da quella presentaziun: «Nus havein dumignau ora buc in tun. La halla era pleina e la glieud ha giu risada, biars havevan las larmas che mavan. Bein enqualin ha schizun manegiau che nossa presentaziun seigi ina sgnocca. Aunc sin tribuna hai jeu mirau dalla tiba viaden, schebein enzatgi hagi stuppau zatgei en quella. Mo lu havein nus bandunau la tribuna.» Per la sera havevan els era cumprau ina mondura da folclora.

… e lu empriu da sunar

Suenter quella sera ein Conrad Berther e Giusep Schmid sedecidi da separticipar a cuors da sunar, emprender notas e tec a tec ein lur producziuns lu daventadas pli professiunalas. Ils scrinaris Teofrid Giossi e Flurin Berther han lu medemamein construiu atgnas tibas d’alp ed ein separticipai alla gruppa. Suandadas ein biaras producziuns. «Suenter dus onns sunavan nus gia plirs tocs ordadora», di Conrad Berther. Si’emprema tiba ei dil reminent vegnida cumpletada cun in maletg d’ina saltunza ed in saltunz entras sia consorta Regina, nata Giossi.

La gruppa ei carschida

La gruppa ei carschida vinavon e per saver optimar la tonalitad ein ulteriuras tibas vegnidas cumpradas. Dalla gruppa ch’era seformada cuort suenter la fundaziun dall’uniun ei Ignazi Monn aunc oz activs. «Sco bien musicant ella societad da Sedrun eis el staus ina fetg buna cumpletaziun da nossa gruppa», seregorda Conrad Berther ch’ei lu staus activs enten sunar tiba entochen 1989: «Lu vai jeu entschiet a s’engaschar politicamein ella suprastonza communala, aschia ch’il temps persuenter muncava.» Si’emprema tiba accumpogna Conrad Berther aunc oz ina ga ni l’autra en siu temps liber. A Plaun Sut sur Rueras – sper in baghetg agricol ch’el ha cumprau avon ina partida onns – suna el cun sia tiba d’alp, savens denton era cun ina tiba plegada (Büchel). Il giubileum da 50 onns dall’uniun dils Sunatibas Sedrun ei pia era il giubileum da sunar tiba da Conrad Berther.