Festivau las ragischs
Fiasta a Sedrun: La sonda vargada han da quei da 400 persunas festivau il giubileum da 700 onns «vischins da Tujetsch». Schegie che la fuola tuatschina ha festivau in giubileum historic, eis en tenda era iu pigl avegnir dad ina val che cumbatta per ch’ils giuvens restien. Plinavon ei il cronist dalla vischnaunca vegnius honuraus per ses gronds merets en favur dalla cuminonza.
Sch’il cantautur Pascal Gamboni suna e conta ses hits, eis ei atgnamein plitost ruasseivel el publicum. Empau autras reglas valan a Sedrun all’occurrenza finala dil giubileum «700 onns vicini de tuvez» (mira boxa). La tenda fullanada vegn strusch a ruaus la sonda suentermiezgi, era buca duront las numerusas presentaziuns ed ils differents concerts, sco quel da Pascal Gamboni. Ei dat bia da raquintar e paterlar denter las circa 400 presentas e presents ch’ein vegni silla plazza da sport/halla da cultura Dulezi quella bellezia sonda d’atun. Alla fin dils quens vai gie per 700 onns historia locala.
«La vesta sil Muraun ei bia megliera»
En tenda ein era Lea (38) e Gian Riedi (39) cun lur treis affons – gest aunc duront schar gustar ils davos capuns «dalla tatta». Per il pèr da Sedrun ei Tujetsch dapli che «mo» Tujetsch, tgei che Gian Riedi commentescha aschia: «Bia ei bellezia cheu, ils cuolms, buna glieud, ina buna scola – e la vesta sil Muraun ei da cheu anora bia megliera che da Medel anora!» Buca mo la buna vesta para denton d’incantar, «era ils affons savessen strusch haver pli bi: scola, veta, bogn, skis, natira», aschunta Lea Riedi, e di: «Clar, sche nus vessen in giavisch, lu fuss quei che aunc ina ni l’autra famiglia vegness cheu a star. Quei fuss super.»
Ragischs en temps malsegirs
Il giavisch dils Riedis ei il siemi da tuttas e tuts en tenda. Tujetsch drova famiglias e pops per restar in vitg che viva. «E precis perquei eis ei impurtont ch’ei detti da quellas fiastas popularas», declara Tarcisi Hendry (74), il cronist e dapi sonda vargada era burgheis d’honur dalla vischnaunca. Senza Tarcisi Hendry dessi era nuot da giubilar. El ei numnadamein quel che ha anflau il document historic «vicini da tuvez» (vischins da Tujetsch), l’emprema menziun documentada. Tarcisi Hendry manegia: «Igl ei da mussar quei che nus vein. Culla situaziun mundiala malsegira eis ei impurtont dad haver ragischs, dad haver patria. E sch’ei dat veta cun talas fiastas en vischnaunca, lu motivescha quei forsa era aunc auters da vegnir a star cheu en futur, che nus savein mantener quei che nus havein.»
«Igl ei pacific cheu»
«Sche jeu vess in giavisch, lura fuss quei ch’ei dess dapli per ‹nus denteren›. Per affons e persunas cun famiglias datti gie schon ina massa», di la presidenta dalla Uniun da giuventetgna Vanessa Tuor (21). Duront la fiasta ei la co-organisatura en in caset avon tenda e repartga a tut las habitontas in regal, en fuorma d’in cunti da sac, secapescha cul logo dalla vischnaunca. Ella vivi bugen cheu: «Ins enconuscha quasi tuttas e tuts, mia plazza da lavur ei fetg datier, ed igl ei era fetg pacific cheu dad ir culs collegs a beiber in la sera». Tujetsch para d’esser multifuncziunal e porscher dabia – sco il cunti da sac.
Varga 10 meters historia
Il punct culminont dalla fiasta suonda lu il tard suentermiezdi. Sil davos «zac» seigi in’incumbensa speciala dalla vischnaunca vegnida stampada, declara il moderatur dalla fiasta e gerau da cultura Daniel Schmid. Ei setracta d’ina rolla da pupi da varga diesch meters lunghezia. Sin quella ein tut las datas impurtontas dalla val nudadas: epidemias, unviarns sgarscheivels e svilups positivs. «Quei radi historic ei segir zatgei unic che negina vischnaunca ha», declara Tarcisi Hendry, mussond sil liung document che pliras persunas ston tener ad ault per presentar el entir ed entratg.
Il «spért tuatschin» ha il president communal Martin Cavegn resumau cun ils suandonts plaids: «Talas fiastas grondas vegnan en marcaus ed auters loghens pli gronds organisai dad instituziuns. Tier nus fa quei tut la cuminonza, seigi quei ils pumpiers, las uniuns, ils chors, ils catschadurs ed auters gidonters. Grazia fetg persuenter!»
Ed aunc enzatgei ha la fiasta mussau: Malgrad annadas plitost pintgas, festivau vegn da camifo en Tujetsch – probabel dapi anno tubac e segir tochen viaden la sera tard.
700 onns vicini de tuvez
«Igl onn 1325 cumparan ils vicini de Tuvez – ils vischins da Tujetsch – per l’emprema ga en in register da debiturs surregiunal. Exactamein fuss ei pia 701 onns dapi ch’ils vischins da Tujetsch vegnan numnai en in document. Ils tuatschins debiteschan al niebel retic Ulrich de Valendau (Udalricus de Valendauz) dus marcs d’argien. Sco garant vegn numnaus igl Albert de Peisel/Segnas.» Quei di il historicher local Tarcisi Hendry che perscrutescha dapi onns la historia dalla vischnaunca da Tujetsch. Igl archivar e menader digl archiv cultural constatescha: «Quei ei ina notizia da muntada historica.» La notizia davart l’emprema cuminonza da vischins tuatschins ha Tarcisi Hendry cattau en in document da Regensburg, respectivamein egl inventari dils conts da Werdenberg-Sargans che possedevan differents beins e dretgs en Surselva. (fmr/hh)
Gust da leger dapli?