Mumpé Medel

«Quendisch affons plein veta» – ed ina gronda tragedia

Avon dus onns ha Gion Battesta Manetsch presentau il cudisch «Mumpé Medel – ils Gualsers e lur historia». Ussa suonda ina secund’ediziun sut si’egida. Ella tracta la veta da si’atgna famiglia – la famiglia Manetsch da Mumpé Medel – cun 15 affons. Igl ei aschidadir ina autobiografia che relata da temps da sulegl ed umbriva, mo era regurdientschas dil mintgadi da lu. L’umbriva gronda ei in tragic accident stada. En quel han siu frar Robert e sia sora Paulina piars la veta. Dumengia proxima presenta Gion Battesta Manetsch il cudisch «Quendisch affons plein veta» a Mustér.

parter

Mathilda, Adelina, Pius, sora Carla Maria (Alfonsina), Serafina, Antonia, Valentin, Filomena, Marcel, Ignazi ed Albert. Aschia senumnan ils fargliuns da Gion Battesta Manetsch (70) da Mumpé Medel che vivan aunc. Leutier vegnan Vinzens, Robert e Paulina ch’ein morts. Ils otg buobs e las siat buobas dils geniturs Luis e Rosina Manetsch (naschida Spescha da Pigniu) ein naschi denter 1938 e 1956. Ins po s’imaginar tgei truscha che regeva lezs onns a Mumpé Medel ella casa dalla famiglia Manetsch-Spescha.

530 paginas e bia fotos

Il cudisch «Quendisch affons plein veta» da Gion Battesta Manetsch dat in’impressiun da quei temps. Sin 530 paginas cun biaras illustraziuns relata el co igl ei stau a Mumpé Medel pli baul e pli tard ella veta da ses fargliuns en auters loghens grischuns e svizzers. Il cudisch ei vegnius edius en 400 exemplars, tuttina biars sco il cudisch «Mumpé Medel – ils Gualsers e lur historia». Lezza ediziun ei dil reminent gia exaurida. El center dil cudisch ei in tragic accident che ha custau la veta a Robert e Paulina.

«Plagas buca medegadas»

«La disgrazia dils fargliuns ha fatschentau mei naven da mia affonza entochen la vegliadetgna da 64 onns. Lu hai jeu intervegniu dapli da quei tragic accident», scriva Gion Battesta Manetsch sin pagina 133 dil cudisch. En quei capetel cun 24 paginas descriva el cun agid da ses fargliuns quella tragedia. «Avon siat onns hai jeu tematisau quei accident duront ina sentupada da famiglia. Beinspert ei semussau che la plaga e dolur da quei fatg era buca medegada», di Gion Battesta Manetsch e relata: «Las larmas ein curridas. Mo la discussiun ha schau arver il cor e l’olma a tuts.»

Tragica nundetga

Encuraschaus da haver fatg quei pass eis el sedecidius da dumandar ils fargliuns per dapli informaziuns e detagls da quei accident ils 17 da zercladur 1960 a Fontanivas. «Ord quels discuors ei lu naschida l’idea d’edir in cudisch cun regurdientschas da mes fargliuns e da mei», di Gion Battesta Manetsch. Il resultat ei il cudisch «Quendisch affons plein veta» che vegn presentaus dumengia, ils 8 da november 2026. Il cudisch cuntegn biaras bialas fotografias da lezs onns. Ina part ei fotos dil fotograf Theo Frei che haveva fatg quellas per ina reportascha ella gasetta da Migros.

Fatg tschupials

Robert (20) e Paulina (18) ein morts a Fontanivas en consequenza d’in accident cun in Rapid. «Els havevan fatg tschupials per in convischin da Mumpé Medel ed eran serendi cun quels a Mustér e montau leu. La sera ein els sedecidi da far ina viseta tier la spusa dil convischin a Curaglia e returnond da leu ei il Rapid cupitgaus en in caraun a Fontanivas. Robert e Paulina ein curdai talmein ch’els ein morts. Tschun auters ch’eran medemamein sil Rapid – denter els era il frar Pius – ein mitschai cun ni senza blessuras», di Gion Battesta Manetsch cun fatscha aunc oz fetg commuentada. La mumma era ad Unterägeri per serevegnir da malcostas digl unviern. Ella ei vegnida clamada anavos senza saver daco. «Alla staziun ha il prer beneventau ella e condolau ad ella senza ch’ella savevi zatgei. La mumma ei vegnida senza schientscha e sedestadada pér a casa a Mumpé Medel. Leu eran las duas baras», raquenta Gion Battesta Manetsch che haveva lu quater onns.

Rinforzau la solidaritad

Quei schabetg hagi adina persequitau el, mo surtut che la tragedia seigi mai vegnida tematisada: «Ei era da dir babnos. Digl accident e dalla mort da nos dus fargliuns eis ei mai vegniu tschintschau.» El cudisch descriva il frar Pius Manetsch igl accident. El era in da quels che seseva medemamein sil Rapid. Dus meins avon quella tragedia havevan ils geniturs giavischau da far ina foto cull’entira famiglia. «Quella foto digl avrel 1960 ei la suletta che nus essan tuts 15 fargliuns ensemen culs geniturs», di Gion Battesta Manetsch. Ella retrospectiva constatescha igl autur che ha fatg il pur entochen avon paucs onns: «Quei accident e la veta da famiglia han rinforzau ed enrihiu la solidaritad denter nus.»

Dalla veta dalla famiglia

La historia da quei accident ei aschidadir il coc dil cudisch. Mo el cuntegn numerusas reminiscenzas persunalas, destins e detagls dalla veta dalla famiglia Manetsch. Mintgina e mintgin dils fargliuns ha furniu a Gion Battesta informaziuns davart sia veta ed el ha lu redigiu quellas en fuorma d’ina autobiografia, era quella da bab e mumma Luis e Rosina. Quellas descripziuns ein ina part dil cudisch. En autras parts seregorda Gion Battesta dalla veta a Mumpé Medel: «Jeu sun adina staus a casa e hai intervegniu dalla mumma bia da quei che mes fargliuns san buc. Cura che lezs eran pigns, haveva la mumma negina peda da raquintar da quei ni tschei.»

«Ussa essan nus varga 100»

Aschia relata el dalla truscha a casa, el menaschi puril, las fieras, la mecanisaziun, la resgia ed il mulin ch’eran ina part dil menaschi puril dalla famiglia. La part finala dil cudisch sededichescha allas sentupadas dils fargliuns cun famiglias, da cusrinas e cusrins. «Tut ensemen essan nus ussa varga 100», di igl autur dil cudisch «Quendisch affons plein veta». Il cudisch relata dalla veta – mo deplorablamein era dalla mort prematura d’ina sora ed in frar. Igl ei in cudisch fetg persunal cun investa profunda ella famiglia, respectivamein ellas famiglias da mintgina e mintgin. Per beinenqualin pli giuven po quella veta da d’antruras esser jastra, mo forsa era fascinonta.


La vernissascha dil cudisch ei dumengia, ils 8 da november 2026 allas 14.00 ella Sala Cuflons el Center Fontauna a Mustér. Il cudisch sa vegnir retratgs tiegl autur Gion Battesta Manetsch a Mumpé Medel ni ellas librarias.